สิ่งที่ควรทำใน “วันเกิด” คือ หายโง่
picture20230509002858

สิ่งที่ควรทำใน "วันเกิด" คือ หายโง่

“ล้ออายุจริงๆ ก็คือ สอบไล่ตัวเอง ด่าตัวเอง วิพากษ์วิจารณ์ตัวเอง นั่นแหละ ประกาศตัวเองว่าจะไม่โง่อีกต่อไป” — พุทธทาส
   วันที่ 27 พฤษภาคม ของทุกปีคือวันคล้ายวันเกิดของพุทธทาสภิกขุ โดยธรรมเนียม เมื่อถึงวันเกิดเรามักยินดีที่เจ้าของวันเกิดมีอายุเพิ่มขึ้นอีกปี และอวยพรให้มีอายุยืน พุทธทาสภิกขุเล่าว่าการทำบุญแบบ “สมโภชอายุ” ที่มีทั้งการกินการเลี้ยงนั้น ท่านก็เคยทำมาแล้ว ต่อมาท่านเกิดเห็นว่า อายุเป็นสิ่งที่คนเราหลงได้ง่าย จึงน่าลองทำบุญวันเกิดด้วยการถอนความหลงนั้นดูบ้าง ท่านเรียกการทำบุญอย่างนี้ว่า “ล้ออายุ”
   สิ่งที่ท่านชวนให้ล้อคือความหลงของตัวเราเอง คนเราขณะยังหนุ่มสาวก็มักนึกว่ามีเวลาอีกมาก ขณะยังแข็งแรงก็ยากจะรู้สึกจริง ๆ ว่าวันหนึ่งตนอาจเจ็บป่วย แม้แต่การที่ตื่นเช้ามาแล้วมีชีวิตอยู่เหมือนทุกวัน ก็ทำให้เราเผลอถือว่าพรุ่งนี้จะเป็นเช่นเดิม ท่านเรียกอาการเหล่านี้ว่า ความเมาในวัย ความเมาในชีวิต และความเมาในความไม่มีโรค
   คำว่า “ล้อ” จึงมีอารมณ์ขันอยู่ด้วย เราเคยเชื่ออายุเสียสนิทใจว่ามีมากแล้วดี ยังเหลืออีกมากก็ยิ่งดี ครั้นสังเกตชีวิตของตัวเองนานเข้า ก็เริ่มหัวเราะให้กับความหลงแต่เดิมได้ ท่านตั้งชื่อธรรมบรรยายตอนหนึ่งว่า “รู้เท่าทันอายุ แล้วเยาะเย้ยอายุ” คนที่ล้ออายุได้จึงล้อได้แม้ในวันที่ยังหนุ่มสาว เพียงมองเห็นว่าสิ่งที่ตนกำลังวางใจอยู่นั้นเปลี่ยนแปลงได้

พฤติกรรมที่เนื่องด้วยอายุ 4 แบบ

พุทธทาสภิกขุได้จำแนกการกระทำของคนเราที่เกี่ยวกับอายุไว้ 4 ระดับ เพื่อให้เห็นลำดับของการพัฒนาทางจิตใจ ได้แก่:
  • ลวงอายุ: คนที่ยังเยาว์วัย อ่อนปัญญา ทำการลวงตัวเองให้ลุ่มหลงในอายุ เล่นหัวสนุกสนาน หลงใหลในความเป็นหนุ่มสาวและวัตถุต่างๆ
  • ต่ออายุ: คนที่อายุมากขึ้น เกิดกลัวตาย จึงมีการทำบุญอายุ ต่ออายุ สมโภชอายุเพราะหลงอายุ ทำบุญแซยิด เพื่อกินและสนุกสนานกันให้เต็มที่
  • ล้ออายุ: คนที่มีความเข้าใจทางธรรม มองเห็นความจริงว่าสิ่งที่เรียกว่า “ตัวกู-ของกู” ไม่มีอยู่จริง เป็นเพียงมายาและเป็นที่ตั้งของความทุกข์ การมีอายุคือมีทุกข์ จึงนำความโง่หรือความเข้าใจผิดในอดีตมาล้อเลียน เยาะเย้ย และปรับปรุงแก้ไขเสียใหม่
  • เลิกอายุ: คือการ “ตายเสียก่อนตาย” ละตัวตน เมื่อไม่มีตัวตนก็ไม่มีอายุ ไม่ยุ่งอะไรกับอายุอีกต่อไป มีชีวิตอยู่ไปโดยไม่ต้องมีอายุ

ในวันเกิดหนึ่งวัน “ตัวกู” เกิดได้กี่ครั้ง

เมื่อพูดถึงวันเกิด เรามักนึกถึงวันที่คลอดจากครรภ์มารดา ท่านเรียกการเกิดอย่างนี้ว่า การเกิดทางกาย ซึ่งในชีวิตหนึ่งมีเพียงครั้งเดียว ส่วน การเกิดทางจิต ในความหมายที่ท่านอธิบาย เกิดได้หลายครั้งแม้ในวันเดียว คือทุกครั้งที่มีอะไรมากระทบ แล้วใจปรุงความรู้สึกขึ้นมาว่า “ตัวกู” หรือ “ของกู”
ตัวอย่างของท่านเล็กเพียงมดกัด ทีแรกมีความเจ็บเกิดขึ้น พอรู้สึกว่า “กูเจ็บ” ขึ้นมา ความโกรธก็ตามมาได้ ลองสังเกตลำดับนี้ให้ดี ความเจ็บเกิดก่อน แล้วความรู้สึกว่ามี “กู” ผู้ถูกกระทำจึงเกิดตาม ความแตกต่างเพียงเท่านี้ช่วยให้เข้าใจเรื่อง อนัตตา ผ่านประสบการณ์ของเราเองได้ว่า ความรู้สึกเป็นตัวเป็นตนที่ดูหนักแน่นนั้น อาศัยเหตุให้เกิดขึ้นเป็นคราว ๆ
วันเกิดจึงชวนให้นับสิ่งอื่นนอกเหนือจากจำนวนปี ลองนึกถึงวันที่ใครสักคนพูดไม่ถูกใจเรา คำพูดนั้นจบไปนานแล้ว แต่ทุกครั้งที่นึกขึ้นมาว่า “เขาว่าฉัน” เราก็กลับมาร้อนใจได้อีก การมีสติทันในขณะที่ได้ยินหรือรู้สึกขัดใจ เปิดโอกาสให้เราพิจารณาว่าควรตอบหรือทำอย่างไร ก่อนที่ความถือโกรธจะพาเราพูดหรือทำอะไรต่อไป

จาก “ล้ออายุ” ถึง “มีชีวิตโดยไม่ต้องมีอายุ”

จากพฤติกรรม 4 แบบ ท่านสรุปลำดับความคิดไว้ว่า “หลงอายุ แล้วก็ล้ออายุ แล้วก็เลิกอายุ แล้วก็อยู่โดยไม่ต้องมีอายุ”
คำว่า “อยู่โดยไม่ต้องมีอายุ” ฟังครั้งแรกอาจชวนสงสัย เพราะตราบใดที่ยังมีชีวิต ร่างกายก็ย่อมมีอายุ ท่านอธิบายด้วยคำว่า “ชีวิตที่ไม่มีที่ตั้งแห่งอายุ” ที่ตั้งซึ่งท่านหมายถึงคืออัตตา หรือความยึดว่ามีตัวฉันผู้เป็นเจ้าของอายุ ปีเดือนยังนับได้ตามปกติ ร่างกายก็เปลี่ยนไปตามเหตุปัจจัย แต่เมื่อใจคลายความยึดว่าเป็น “อายุของฉัน” ความแก่ที่มาถึงก็มีเรื่องให้ดูแลตามจริง โดยเราไม่ต้องทุกข์ซ้ำกับความคิดว่าตัวฉันควรจะหนุ่มสาวอยู่ดังเดิม
ท่านอธิบายเพิ่มว่า “เลิกอายุ” ไม่ใช่เป็นการปลงสังขาร เพราะท่านยังอยากจะทำงานสนองพระพุทธประสงค์ต่อไป คือ อยู่กับความว่าง ไม่ล้อ ไม่อะไร อยู่กับความว่างเท่านั้น
นี่เป็นเหตุให้ท่านตั้งคำถามแม้กระทั่งกับการขอพรในวันเกิด ท่านยกหลัก อิทัปปัจจยตา (สิ่งทั้งหลายเป็นไปตามเหตุปัจจัย) มาเตือนว่า พระผู้ให้พรก็อยู่ภายใต้กฎเดียวกับผู้รับพร หากปรารถนาให้ชีวิตสงบเย็น สิ่งที่เราลงมือทำได้คือกลับมาดูเหตุที่ทำให้ใจร้อน เช่น ความอยากเอาชนะหรือความถือโกรธ แล้วฝึกระงับตรงที่เหตุนั้น

ทำไมจึงขอให้ผู้มาร่วมงานอดข้าวเป็นของขวัญ

ในวันคล้ายวันเกิดของพุทธทาสภิกขุ ใครอยากให้ของขวัญท่าน มีวิธีหนึ่งที่ทำได้โดยไม่ต้องเตรียมสิ่งของไปถวาย คือ อดข้าวสักวันหนึ่ง
ท่านอธิบายว่า อยากให้คนได้รู้จากประสบการณ์ของตนเองว่า การเว้นอาหารสักครั้งเป็นอย่างไร ในมุมของท่าน การยอมอดสักวันเป็นการฝึกความเข้มแข็ง ผู้ที่สมัครใจทำย่อมได้รู้จักกำลังของตนในแบบที่การฟังคนอื่นเล่าให้ฟังแทนไม่ได้
แล้วท่านผู้รับของขวัญได้อะไร? ท่านใช้คำว่า “ช่วยเป็นพยาน” สิ่งที่ท่านประสงค์จะบอกเรื่องการอดอาหารเป็นครั้งคราวนั้น มีคนลงมือทดลองและรับรู้ด้วยตัวเองแล้ว นี่คือเหตุที่ท่านกล่าวขอบใจ ส่วนผู้ที่เพียงมาร่วมงาน ท่านก็ชวนให้ถือเอาประโยชน์จากการล้ออายุให้ได้ตามสมควร การอดข้าวจึงมีความหมายในฐานะของขวัญที่ผู้มาร่วมงานเลือกให้ตามกำลังของตน

ประโยชน์ของวันล้ออายุ อยู่ที่ชีวิตหลังวันเกิด

ความมุ่งหมายของวันล้ออายุเริ่มจากการถอนความเมาในชีวิต และไปไกลถึงการรู้จักใช้ชีวิตอย่างที่ท่านเรียกว่า “ชีวิตชนิดที่ไม่กัดเจ้าของ” เราคงรู้จักวันที่งานจบแล้วแต่ความกังวลยังตามกลับบ้าน หรือวันที่มีเรื่องน่ายินดีแต่ใจก็เริ่มกลัวว่าจะเสียมันไป เมื่อเห็นทันว่าความอยากและความยึดกำลังทำอะไรกับใจ แม้วางลงได้เป็นบางคราว ช่วงที่ใจพ้นจากการขบกัดนั้นก็เป็นความสงบเย็นที่สัมผัสได้ด้วยตนเอง
สำหรับพุทธทาสภิกขุ ความสงบเย็นยังเปิดโอกาสให้ทำประโยชน์ได้กว้างขึ้น ทั้งประโยชน์แก่ตนเอง ประโยชน์แก่ผู้อื่น และประโยชน์ที่ตนกับผู้อื่นมีร่วมกันจนแยกไม่ได้ ท่านย้ำว่า “ไม่ต้องรอเป็นพระอรหันต์เสียก่อนแล้วจึงค่อยทำ” แต่ละคนทำได้เท่าไรก็เริ่มได้เท่านั้น
เมื่อถึงวันเกิดอีกครั้ง คำถามหนึ่งที่เราอาจยืมจากวันล้ออายุมาถามตัวเองก็คือ ในปีที่ผ่านมา มีเรื่องใดบ้างที่เคยทำให้เราทุกข์อยู่นาน แต่วันนี้เราวางลงได้เร็วขึ้น และเมื่อวางเรื่องนั้นลงแล้ว เราได้เอาเวลาไปทำอะไรให้ใครบ้าง?

ล้ออายุด้วยตัวเองในทุกๆ วัน

สำหรับบุคคลทั่วไป สามารถนำหลักการนี้มาล้ออายุของตัวเองได้ทุกๆ วันคล้ายวันเกิด โดยท่านได้ชี้แนะไว้ดังนี้:
“จัดให้มีเวลาสำหรับนึกถึงตัวเอง นึกถึงการงาน นึกถึงชีวิต นึกถึงทุกอย่างที่มันเกี่ยวกับความเป็นมนุษย์ของตน แล้วก็ชำระสะสาง พิจารณาดูว่าผิดถูกอย่างไร ชั่วดีอย่างไร ถ้าว่าเห็นความผิดพลาดก็ทำอาการเหมือนกับว่าโจทก์ฟ้องอายุว่ามีความผิดอย่างนั้นๆ ใช้ไม่ได้ ตัวเองโจทก์ตัวเองแล้ว ตัวเองก็เป็นผู้พิพากษาวินิจฉัยให้แก่ตัวเองว่าต่อไปนี้ควรจะทำอย่างไร ก็ทำอย่างนั้น เป็นการดีหรือถูกยิ่งๆ ขึ้นไป หรือจนกว่าจะเห็นว่ามันถูกถึงที่สุดในความเป็นมนุษย์
มันต้องรู้จักอายุ โดยเฉพาะของตัวเองให้ดีถึงที่สุด จนเห็นข้อบกพร่อง เห็นข้อน่าล้อ มันจึงจะเอามาล้อได้ ของคนอื่นนั้นไม่รู้ของเขาไม่ต้องไปสนใจเขาก็ได้ ของตัวเองมันรู้อยู่ว่าบกพร่องอย่างไร ผิดถูกอย่างไร จะได้เอามาแก้ไขเสียด้วยสติปัญญาหรือการศึกษาที่ถูกต้องที่กล่าวมาแล้ว ให้การศึกษานั้นสามารถใช้ได้ในการที่จะซักฟอกอายุ หรือว่าตำหนิติเตียนอายุที่มันเดินไปผิดทาง การศึกษาที่สมบูรณ์อย่างนี้แล้วก็ปลอดภัย ทั้งในแง่ที่จะปฏิบัติ ในแง่ที่จะได้รับผลของการปฏิบัติ ไม่มีปัญหาอะไรเหลืออยู่”
ที่มา:
  1. บรรยายประจำวันเสาร์ ชุด.เลิกอายุ. รู้เท่าทันอายุแล้วเยาะเย้ยอายุ
  2. แสดงธรรมล้ออายุ ปี 2534 ครั้ง 2 ธรรมจริยามีชีวิตโดยไม่ต้องมีอายุ
Share