ตลอดช่วงชีวิตของท่านพุทธทาสภิกขุ ท่านได้สร้างสรรค์มรดกทางธรรมอันล้ำค่าผ่านงานเขียนและปาฐกถาที่ทรงอิทธิพลมากมาย ซึ่งกลายเป็นหลักหมายสำคัญในการศึกษาพุทธศาสนาเชิงประยุกต์และวิเคราะห์ในสังคมไทย นี่คือส่วนหนึ่งของผลงานชิ้นเอกที่สะท้อนแนวคิดและเจตนารมณ์ของท่าน

1. ตามรอยพระอรหันต์

พุทธทาสภิกขุเริ่มเขียน “ตามรอยพระอรหันต์” ในเดือนสิงหาคม ปี 2475 เมื่อเข้าอยู่ที่สวนโมกข์เก่าได้ไม่นาน ประกาศใช้นาม “พุทธทาส” เป็นครั้งแรก คณะธรรมทานพิมพ์รวมเล่มครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๔๙๕ ใช้เป็นโครงปฏิบัติธรรมที่สมบูรณ์

2. “อริยสัจจากพระโอษฐ์

แปลจากพระไตรปิฎก เริ่มเขียนเมื่อปี ๒๔๗๘ เป็นผลงานที่พุทธทาสภิกขุภูมิใจที่สุดในบรรดาหนังสือที่ทำมา พิมพ์รวมเล่มครั้งแรกเมื่อ ๒๕๐๒ และปรับปรุงจนสมบูรณ์เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๗ โดยท่านกล่าวว่า

“…พอใจถึงที่สุดก็คือ อริยสัจจากพระโอษฐ์ รู้สึกว่าทำได้สมบูรณ์ที่สุด พอใจกว่าทุกเรื่อง ฝากไว้เป็นอนุสรณ์ในโลกได้…”

3. ปาฐกถาเรื่อง “วิถีแห่งการเข้าถึงพุทธธรรม”

เมื่อวันที่ ๑๓ กรกฎาคม ๒๔๘๓ ณ พุทธธรรมสมาคม กรุงเทพฯ เป็นการแสดงปาฐกถาที่กรุงเทพฯ เป็นครั้งแรกตามคำอาราธนาของพุทธธรรมสมาคม (ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นพุทธสมาคมแห่งประเทศไทย) โดยมีปรีดี พนมยงค์ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และรัฐบุรุษอาวุโสเข้าร่วมฟังด้วย ถือเป็นปฐมบทของปาฐกถาชุด “พุทธธรรม”

4. ปาฐกถาเรื่อง “ภูเขาแห่งวิถีพุทธธรรม”

เมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน ๒๔๙๑ ณ พุทธสมาคมแห่งประเทศไทย เป็นปาฐกถาที่สร้างกระแสวิพากษ์วิจารณ์ได้มากที่สุดครั้งนึงของพุทธทาสภิกขุ ซึ่งเสนอทัศนะวิจารณ์อันคมเฉียบว่า พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ หากนับถืออย่างไม่ถูกต้อง อาจจะกลายเป็นภูเขาหิมาลัยกีดขวางบุคคลไม่ให้เข้าถึงนิพพานได้ จนเป็นเหตุให้พุทธทาสภิกขุถูกกล่าวหาว่ารับจ้างคอมมิวนิสต์มาพูดโจมตีพระรัตนตรัย

5. อบรมข้าราชการตุลาการครั้งแรก เรื่อง “ใจความสำคัญของพุทธศาสนา” ปี ๒๔๙๙

ต่อมาพิมพ์เป็นเล่มชื่อ “หลักพระพุทธศาสนา” และพิมพ์ในชุด “ธรรมโฆษณ์” ชื่อ ตุลาการิกธรรม เล่ม ๑ ต่อมาได้รับการตัดทอนนำข้อความที่เกี่ยวกับผู้พิพากษาและอื่นๆ ออก เหลือแต่หลักธรรมโดยตรง กลายเป็นหนังสือเล่มที่เป็นรู้จักและได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางชื่อ “คู่มือมนุษย์” หนังสือเรื่องนี้ได้รับการพิมพ์ซ้ำหลายครั้งและปัจจุบันถูกแปลเป็นภาษาต่างๆ หลายภาษา

• “คู่มือมนุษย์”: เครื่องมือเพื่อเข้าใจโลก สำรวจตัวเองและเป็นแผนที่ไปสู่ชีวิตที่อิสระ

• ฟังเสียงอ่าน คู่มือมนุษย์ โดย สุทธิชัย หยุ่น

6. หนังสือ แก่นพุทธศาสน์

ท่านพุทธทาสได้แสดงปาฐกถาในโอกาสพิเศษ ณ ชุมนุมศึกษาพุทธธรรม (ศิริราช) ได้รับรางวัลชนะเลิศ “หนังสือดีประจำปี ๒๕๐๘” จากองค์การยูเนสโก้ แห่งสหประชาชาติ

7. หนังสือชุด “ธรรมโฆษณ์”

หนังสือชุดธรรมโฆษณ์ เกิดจากการปรารภของท่านพุทธทาสว่า

“ธรรมะที่เราพูดไปมากต่อมากแล้ว มันจะสูญหายเสียหมด ที่พิมพ์กันเป็นเล่มเล็ก ๆ หรือที่อื่นเอาไปพิมพ์ มันก็กระจัดกระจาย ไม่เป็นชิ้นเป็นอัน จึงพยายามทำขึ้น ให้เป็นชุด ๆ เป็นชุดสมบูรณ์…เมื่อคิดว่าจะพิมพ์เป็นหนังสือเล่มใหญ่ขึ้นมา ก็คิดว่าใช้ชื่อ ธรรมโฆษณ์ มันง่ายดี ความหมายก็ดี”

โครงการหนังสือชุดธรรมโฆษณ์ นับเป็นหนังสือหลักที่ประมวลคำบรรยายธรรมทั้งหมดเข้าชุด เป็นหมวดหมู่ ให้สะดวกต่อการสืบค้น อ้างอิง คัดลอกไม่ให้ผิดเพี้ยนพลาดเสียหาย เริ่มดำเนินการเมื่อปี ๒๕๑๕ โดยจัดแบ่งเป็น ๕ หมวด คือ

1. จากพระไตรปิฎกโดยตรง คือ หมวดจากพระโอษฐ์ รวมพระพุทธภาษิต
2. หมวดปกรณ์พิเศษ จากการบรรยายเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ
3. หมวดชุมนุมธรรมเทศนา รวบรวมเทศนา ทุกชนิด ทุกแห่ง ทุกสมัย มารวมพิมพ์เป็นเล่ม
4. หมวดชุมนุมธรรมบรรยาย รวมรวมคำบรรยายทุกประเภท ทุกแห่ง ทุกสมัย มารวมพิมพ์เป็นเล่ม
5. หมวดเรื่องปกิณกะ รวมงานเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ ทุกประเภท นอกจากที่กล่าวข้างต้น

แต่ละหมวด แต่ละหมายเลขอาจมีได้หลายเล่ม เนื้อหาแต่ละเล่มถอดจากเทปธรรมบรรยายทุกคำพูด ไม่ต่อเติมหรือตัดคำใด ๆ ออก มีโครงการทั้งสิ้น ๑๐๐ เล่ม

ผลงานเหล่านี้เป็นเพียงส่วนหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงความมุ่งมั่นตลอดชีวิตของพุทธทาสภิกขุ ในการนำเสนอแก่นแท้ของพระพุทธศาสนาให้เข้าถึงง่าย ท้าทายความคิด และเป็นประโยชน์ต่อการดำเนินชีวิตของผู้คนทุกระดับชั้นอย่างแท้จริง