บุคคลสำคัญในโลกส่วนมากเรารู้จักเมื่อเขาประสบความสำเร็จแล้ว ซึ่งเป็นผลบั้นปลายและอาจทำให้หลายคนคิดไปว่าเราไม่สามารถเป็นได้ ทำได้อย่างเขาหรอก โดยลืมไปว่าบนเส้นทางแห่งความสำเร็จนั้นเขาได้ผ่านอะไรมาบ้าง พุทธทาสภิกขุก็เช่นกันคนมองว่าท่านยิ่งใหญ่ดุจขุนเขา ทว่าบนเส้นทางแห่งการฝึกฝน พากเพียร เรียนรู้ นั้นก็สำคัญ
เมื่อปี พ.ศ. 2475 พุทธทาสภิกขุออกจากกรุงเทพฯ มาสร้างสถานปฏิบัติธรรมนาม “สวนโมกขพลาราม” ที่พุมเรียง ในพื้นที่ของวัดร้างตระพังจิก แรกเริ่มทำเพิงที่พักหลังพระประธาน ต่อมาขยับขยายสร้างกุฏิยกพื้นขนาดกว้าง 1 เมตร ยาว 2 เมตร หลังคามุงสังกะสี ฝาผนังเปิดได้ ระยะสิบปีที่สวนโมกข์ พุมเรียง ท่านใช้กุฏิหลังนี้เป็นที่พำนักและศึกษาค้นคว้าจนมีผลงานต่างๆ ออกมา และเป็นจุดเริ่มต้นงานอีกยาวไกลตลอดช่วงชีวิตของท่าน
ช่วงแห่งการบุกเบิกงานธรรมพุทธทาสภิกขุได้บอกเล่าไว้ในประวัติชีวิตท่านว่า
ถาม – …ระยะแรกสุดที่อาจารย์กลับมาถึงพุมเรียงเพื่อปฏิบัติธรรมแล้วมาจับงานปริยัติอีกครั้งหนึ่งนั้น อาจารย์มีความมุ่งหมายอย่างไรครับ?
พุทธทาส – มันไม่ใช่ความมุ่งหมาย แต่มันมีความจำเป็นบังคับ คือว่าเราออกมาจากกรุงเทพฯ ด้วยเจตนาข้อใหญ่ก็คือ เพื่อจะปฏิบัติธรรม ที่นี้พอมาจะลงมือปฏิบัติธรรมมันก็ปรากฏว่า ความรู้ไม่พอ และอีกอย่างหนึ่งก็คือว่า ที่เขาพูดๆ สอนๆ กันอยู่ แม้จะมีบ้าง เราก็ไม่เห็นด้วย เราเลยจำเป็นที่จะต้องค้นหาหลักเอาเอง อันนี้มันจึงทำให้ต้องไปสนใจกับสิ่งที่เรียกว่าปริยัติ แต่ไม่ใช่เพื่อเป็นนักปริยัติ หากเพื่อจะเก็บเอาหลักธรรมมาสำหรับใช้ปฏิบัติ ทีนี้มันก็ต้องช่วยตนเอง จึงต้องค้นเอาจากพระไตรปิฎกด้วยตนเอง ถึงแม้ว่าเขาจะมีพระไตรปิฎกแปลกันอยู่บ้าง ก็น้อยมาก และก็ไม่เป็นที่น่าไว้วางใจ เราเป็นคนชอบช่วยตนเองมากกว่าจึงขอสมัครค้นคว้าด้วยตนเอง เพื่อเก็บเอาหลักธรรมะที่จะอาศัยได้นั้นมาเป็นหลักปฏิบัติ ซึ่งหลักเหล่านี้ก็ได้มาตามสมควร สำเร็จรูปออกมาเป็นหนังสือที่เรียกว่า ตามรอยพระอรหันต์… (เล่าไว้เมื่อวัยสนธยา, ๒๕๕๕ หน้า ๓๒๖)
ถาม – อาจารย์ครับ นอกจากพระไตรปิฎกแล้ว ตอนหลังนี้อาจารย์ค้นคว้าออกมาถึงเรื่องอื่นๆ อีกเป็นอันมาก ทำไมจึงต้องเป็นเช่นนั้นครับ
พุทธทาส – …สนใจและพยายามเอามาใช้เป็นประโยชน์ให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้ จึงได้ศึกษาเรื่องอื่นๆ มากออกไปนอกจากพระไตรปิฎก แล้วประกอบกับนิสัยก็ชอบศึกษาอย่างไม่มีขอบขีดจำกัดอยู่แล้ว ก็เลยเป็นไปได้โดยง่ายที่จะศึกษาขยายวงกว้างออกไป (เล่าไว้เมื่อวัยสนธยา, ๒๕๕๕ หน้า ๓๒๗)
กลุ่มงานจดหมายเหตุได้นำเอกสารและวัตถุจดหมายเหตุที่พุทธทาสภิกขุหลงเหลือเป็นมรดกธรรมจากคลังจดหมายเหตุไปจัดแสดง ในหัวข้อ “สิบปีสวนโมกข์” ร่วมเรียนรู้ตามรอยพุทธทาสภิกขุว่าท่าน :- ศึกษา พากเพียร ฝึกฝน ปฏิบัติ เผยแผ่ เช่นไร สนใจมาเยี่ยมชมที่สโมสรธรรมทานได้ นิทรรศการจัดแสดงถึงวันอังคารที่ ๓๐ เมษายน ๒๕๖๒ ณ สโมสรธรรมทาน
