ที่มา
หนังสือ “วิถีแห่งการเข้าถึงพุทธธรรม” มีต้นกำเนิดมาจากการแสดงปาฐกถาธรรมพิเศษโดยท่านพุทธทาสภิกขุ
การบรรยายในครั้งนั้นเกิดขึ้นจากคำร้องขอของพุทธธรรมสมาคมที่ต้องการให้ท่านมากล่าวปาฐกถาเพื่อประดับปัญญาและส่งเสริมความเชื่อความพากเพียรของพุทธบริษัทให้ยิ่งขึ้นไป ท่านจึงได้เลือกนำเสนอเรื่อง “วิถีแห่งการเข้าถึงพุทธธรรม” เพื่ออธิบายและตอบคำถามถึงวิธีที่คนเราจะสามารถเข้าถึงพุทธธรรมได้อย่างไร
หลังจากที่ได้แสดงปาฐกถาไปแล้ว เนื้อหาเรื่องนี้ได้ถูกนำไปจัดพิมพ์และแจกจ่ายอย่างแพร่หลายมากที่สุดเมื่อเทียบกับปาฐกถาชุดพุทธธรรมเรื่องอื่นๆ ของท่านที่เริ่มแสดงมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2483 อย่างไรก็ตาม การจัดพิมพ์แจกในยุคแรกๆ มักมีการจัดวรรคตอนหรือใช้ตัวอักษรตามใจชอบของผู้พิมพ์ รวมถึงมีการคัดลอกต่อๆ กันไปจนทำให้เกิดความผิดพลาดตกหล่นบ้าง
คณะธรรมทานจึงได้พิจารณาจัดพิมพ์หนังสือฉบับสมบูรณ์ขึ้นมาใหม่เพื่อใช้เป็นแบบฉบับมาตรฐาน ในกระบวนการจัดพิมพ์ครั้งใหม่นี้ ท่านพุทธทาสได้ทำการตรวจแก้จากสำเนาบันทึกของพนักงานจดชวเลขด้วยตนเอง พร้อมทั้งได้มีการเพิ่มเติมข้อความและแก้ไขถ้อยคำบางตอนลงไป ทั้งนี้ก็เพื่อให้ผู้อ่านทั่วไปสามารถทำความเข้าใจเนื้อหาได้ง่ายและชัดเจนมากยิ่งขึ้น ตลอดจนป้องกันไม่ให้เกิดความเข้าใจผิดจากความหมายที่คลุมเครือ
เนื้อหาหลัก
แนวคิดสำคัญ คือการชี้ให้เห็นถึงข้อจำกัดของมนุษย์เรา ที่มักผูกติดการรับรู้โลกผ่านเครื่องมือเ 5 อย่าง คือ ตา หู จมูก ลิ้น และกาย การรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสเหล่านี้ล้วนตกอยู่ภายใต้ความลวงตาที่ทำให้เรายึดติด โลกที่เรายึดติดและหลงใหลจึงเป็นเพียงเปลือกนอกบางๆ ที่ห่อหุ้มความจริงเอาไว้ ทำให้เราไม่เข้าถึงความจริง
หนังสือ “วิถีแห่งการเข้าถึงพุทธธรรม”
ทำหน้าที่เสมือนระฆังใบใหญ่ที่ปลุกให้เราตื่นจากความหลง แก่นสำคัญของเรื่องคือการตั้งคำถามถึงสิ่งที่เรามองเห็น ได้ยิน และเชื่อมั่นมาตลอดชีวิต ว่าแท้จริงแล้วมันคือความจริงแท้ หรือเป็นเพียง “มายา” ที่หลอกล่อให้เราติดกับดักแห่งความทุกข์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า
ท่านพุทธทาสได้อธิบายกระบวนการรับรู้ “สีแดง” เพื่อชี้ให้เห็นว่าประสาทสัมผัสหลอกลวงเราอย่างไร โดยสามารถสรุปเป็นลำดับขั้นที่เป็นเหตุเป็นผลได้สั้นๆ ดังนี้:
วัตถุไร้สี: แท้จริงแล้ว สสารหรือวัตถุต่างๆ (เช่น กลีบดอกกุหลาบ) ไม่ได้มีสีแดงหรือสีใดๆ อยู่ในตัวมันเองเลย แสงสะท้อน: สิ่งที่เกิดขึ้นคือ วัตถุนั้นมีคุณสมบัติในการสะท้อนคลื่นแสงสว่างในขนาดหรือความถี่ที่เจาะจงกลับมา ตาแปลผล: เมื่อคลื่นแสงขนาดนั้นสะท้อนมากระทบแก้วตา กลไกการรับรู้ของมนุษย์จะทำให้เรามองเห็นคลื่นแสงนั้นเป็น “สีแดง” ไปเอง เกิดมายาหลอกตา: เพราะเราใช้ตามองวัตถุผ่านแสงสว่างเสมอ เราจึงหลงเข้าใจผิดว่า “ความแดง” เป็นของที่มีอยู่จริงติดกับตัวกุหลาบ ซึ่งท่านกล่าวว่า หากเราสามารถมองเห็นวัตถุนั้นได้โดยปราศจากแสงสว่างเลยแม้แต่น้อย เราจึงจะตระหนักได้ว่าสีแดงนั้นไม่มีอยู่จริง เป็นเพียงมายาที่หลอกตาเราเท่านั้น ใจเข้ายึดติด: เมื่อตาถูกหลอกว่าสีแดงมีอยู่จริงและมีความงาม ใจของเราก็จะเกิดความรักหรือความหลงใหลเข้าไปผูกติด ซึ่งท่านเปรียบเสมือน “ด้ายที่เย็บใจ” ของเราให้ติดอยู่กับสีแดงนั้น ทำให้เราสูญเสียอิสระที่จะมองเห็นความจริงว่ามันเป็นเพียงภาพลวงตา
สรุปคือ การรับรู้สีแดงเป็นเพียงกระบวนการทางฟิสิกส์ (คลื่นแสงกระทบตา) ที่สร้างภาพมายาขึ้นมา แต่ความไม่รู้ (อวิชชา) ทำให้ใจเราเข้าไปยึดมั่นถือมั่นว่าสิ่งนั้นมีอยู่จริง
“…ใจของเราถูกความอยากหรือความรักของเราซึ่งเป็นเหมือนด้าย เย็บมันให้ติดอยู่กับความงามของสีแดง ไม่หลุดออกจากกันได้ จึงไม่มีอิสระออกไปตั้งข้อรังเกียจ จับความลับหรือความเป็นมายากหลอกลวงมันได้เลย”
ท่านเปรียบเทียบสถานะของมนุษย์ที่จมอยู่กับความไม่รู้ ว่าไม่ต่างอะไรกับลูกไก่ที่ถูกกักขังอยู่ในเปลือกไข่แห่งความมืดบอด การจะเข้าถึงสัจธรรมได้นั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องอาศัยสติและปัญญาในการ “กะเทาะเปลือก” แห่งความยึดมั่นถือมั่นนั้นให้แตกออก เพื่อก้าวออกมาสัมผัสกับความสงบเย็นอันบริสุทธิ์ที่เรียกว่า “ศานติ”
ประโยชน์
เนื้อหาในหนังสือเล่มนี้เปรียบเสมือนเข็มทิศชั้นเยี่ยมสำหรับคนทั่วไป ที่กำลังเผชิญกับความวุ่นวายและภาระหน้าที่ในชีวิตประจำวัน ประโยชน์สูงสุดที่ผู้อ่านจะได้รับคือการได้เรียนรู้ “ศิลปะแห่งการปล่อยวางอย่างรู้เท่าทัน”
เมื่อเราอ่านและทำความเข้าใจจนตระหนักว่า ความสุข ความทุกข์ คำสรรเสริญ หรือคำนินทาที่เข้ามากระทบในแต่ละวัน เป็นเพียงปรากฏการณ์ชั่วคราวที่เข้ามากระทบประสาทสัมผัส เราจะไม่ปล่อยให้สิ่งเหล่านั้นเข้ามามีอำนาจครอบงำจิตใจจนสูญเสียความเป็นอิสระ
การนำหลักการนี้ไปปรับใช้ในชีวิตจริง จะช่วยลดทอนความคาดหวังที่เกินพอดี ลดความยึดติดในวัตถุสิ่งของ และช่วยสร้างเกราะคุ้มกันทางใจที่แข็งแกร่ง ทำให้เราสามารถใช้ชีวิตอยู่ท่ามกลางความสับสนวุ่นวายของสังคมเมือง สู้กับปัญหาการทำงานและอารมณ์ของผู้คนได้อย่างเยือกเย็น มั่นคง และเบาสบายมากขึ้น
สภาวะแห่งความตื่นรู้ ไม่ได้สงวนไว้สำหรับผู้ที่นุ่งขาวห่มเหลือง หรือต้องหลีกเร้นเข้าไปบำเพ็ญตบะอยู่ในป่าลึกเพียงอย่างเดียว แต่เป็นสภาวะที่ปุถุชนคนธรรมดาทุกคนสามารถฝึกฝนและเข้าถึงได้ หากรู้วิธีมองทะลุเปลือกแห่งมายา
“วิถี” แห่งการเข้าถึงความจริง
“เพราะความรู้สึกของเราไม่แหลมพอที่จะเจาะแทงให้ทะลุความเป็นมายาของสิ่งเหล่านี้ไปได้ โลกหรือรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส จึงเป็นเหมือนเปลือกที่หุ้มเราอยู่ และเป็นเปลือกชั้นนอกที่สุด มันเป็นกะลาครอบเรา เป็นกรงขังเรา”
ท่านพุทธทาสได้แนะแนวทางการกะเทาะเปลือกแห่งความไม่รู้ เพื่อกลับมาสำรวจด้านในของตนเอง โดยสรุปเป็นขั้นตอนปฏิบัติที่เข้าใจง่าย ดังนี้
ทำใจให้ว่าง: เริ่มต้นด้วยการวางอคติ ความเชื่อเดิม และความรู้สึกนึกคิดลงชั่วคราว เพื่อเปิดรับความจริงอย่างเป็นกลางที่สุด รู้เท่าทันประสาทสัมผัส: ตระหนักว่าสิ่งที่ ตา หู จมูก ลิ้น และกาย รับรู้ ล้วนเป็นเพียง “มายา” ชั่วคราวที่เข้ามากระทบ จึงไม่ควรปล่อยให้ความชอบหรือความชังเข้ามาครอบงำ กะเทาะเปลือกความยึดมั่น: ค่อยๆ ลอกทิ้งความหลงใหลในวัตถุ ก้าวข้ามพิธีกรรมที่งมงาย และสำคัญที่สุดคือการละทิ้งความรู้สึกยึดติดใน “ตัวกู ของกู” ควบคุมจิตให้มีหลัก: ฝึกสติให้อยู่กับลมหายใจ เพื่อควบคุมจิตใจที่ซัดส่ายวุ่นวายให้สงบนิ่งและเชื่องลง เสมือนการ “ผูกลิงไว้กับหลัก” ใช้ปัญญาพิจารณาความจริง: เมื่อจิตตั้งมั่นและคมกริบ ให้มองทะลุเปลือกมายาเพื่อเห็นความไม่เที่ยงแท้ของสรรพสิ่ง นำไปสู่การคลายความยึดติด หลุดพ้น และสัมผัสความสงบเย็น (ศานติ) ได้ในที่สุด
จุดเด่น
สิ่งที่ทำให้หนังสือเล่มนี้มีความโดดเด่นและสร้างความสั่นสะเทือนได้แตกต่างจากหนังสือธรรมะทั่วไป คือความกล้าหาญและเฉียบขาดในการกะเทาะเปลือกของความเชื่อทางศาสนา ที่มักถูกฉาบเคลือบด้วยความศักดิ์สิทธิ์และพิธีกรรมจนบดบังแก่นแท้
ท่านพุทธทาสได้ดึงเอาแก่นคำสอนบริสุทธิ์มานำเสนอด้วยภาษาที่เฉียบคม ตรงไปตรงมา กระตุกความคิด และไร้ซึ่งการประนีประนอมต่อความงมงายใด ลีลาภาษาและจุดเด่นนี้เองที่ทำให้พุทธธรรมถูกปลดปล่อยจากกรอบของความขลัง และกลายเป็นเรื่องของความจริงสากล เป็นเรื่องของสติปัญญาที่มนุษย์ทุกคนสามารถพิสูจน์ นำไปทดลองปฏิบัติ และสัมผัสผลลัพธ์ได้ด้วยตนเองอย่างแท้จริง
บทวิจารณ์และประเมินคุณค่า
สําหรับผู้ที่เริ่มสนใจแก่นแท้ของศาสนา หรือผู้ที่เคยรู้สึกว่าธรรมะเป็นเรื่องไกลตัวและน่าเบื่อ หนังสือเล่มนี้คือประตูบานแรกที่ยอดเยี่ยมที่สุด จุดแข็งที่ปฏิเสธไม่ได้คือกำลังของภาษาและการใช้อุปมาอุปไมยที่ชาญฉลาด ซึ่งสามารถแปลงเรื่องสภาวะทางใจอันซับซ้อน ให้กลายเป็นภาพที่จับต้องได้และสั่นสะเทือนกระบวนการคิดเดิมๆ ของเรา
อย่างไรก็ตาม ข้อควรพิจารณาสำหรับผู้อ่านคือ ภาษาที่ใช้อาจมีกลิ่นอายของยุคสมัยเก่า และมีความลึกซึ้งในระดับที่ต้องค่อยๆ อ่านและละเลียดความคิดตาม ไม่ใช่หนังสือที่สามารถอ่านแบบผ่านตาหรืออ่านเอาสนุกได้อย่างรวดเร็ว ทว่าการต้องทอดจังหวะการอ่านให้ช้าลงนี้เอง กลับกลายเป็นข้อดีที่บีบให้ผู้อ่านต้องหันกลับมาสำรวจความคิด ทำงานกับความรู้สึก และฝึกสติของตนเองไปในตัวระหว่างที่พลิกอ่านไปทีละหน้า
บทสรุป “วิถีแห่งการเข้าถึงพุทธธรรม” ไม่ใช่เพียงหนังสือที่ให้ความรู้ทางศาสนาทั่วๆ ไป แต่เป็นเสมือนกระจกบานใหญ่ที่ส่องสะท้อนให้เห็นถึงความมืดบอดที่เราเผลอไผลกอดรัดไว้มาเนิ่นนาน
หนังสือเล่มนี้คู่ควรแก่การอ่านและสมควรได้รับการยกย่องในฐานะแสงสว่างที่ชี้ทางออกจากเขาวงกตแห่งความยึดติด หากคุณเป็นคนหนึ่งที่กำลังตั้งคำถามกับความหมายที่แท้จริงของการมีชีวิต รู้สึกเหนื่อยล้ากับการวิ่งตามโลก และปรารถนาที่จะมองเห็นโลกในมุมที่สว่าง จริงแท้ และเป็นอิสระกว่าที่เคยมองเห็น หนังสือเล่มนี้คือคำตอบอันล้ำค่าที่คุณไม่ควรพลาดด้วยประการทั้งปวง
