“เวียนไปเบื้องขวาหมายความเวียนให้สูงขึ้นดีขึ้น สูงขึ้นไปสูงขึ้นไป ไม่ใช่เวียนอยู่ที่ตรงนี้และก็ไม่ทำอะไร เมื่อเดินประทักษิณอย่างนี้ก็ขอให้ทำในใจว่ามันทำให้สูงขึ้นไป สูงขึ้นไป สูงขึ้นไปจากพื้นฐานที่ว่าเป็นกิเลส พื้นฐานที่ว่าเป็นกิเลสถูกละไว้ ต่ำด้วย เวียนสูงขึ้นไป สูงขึ้นไป”

“เอาหอยตัวใหญ่ๆ ตัวแหลมๆ มาวางก็ดูตัวแล้วมันก็มีลายเวียนๆๆๆ แล้วมันจุดแหลมยอด เอานั่นแหละเป็นความหมายนั้นก็ดีจะได้ความหมายประทักษิณเวียนไปทางเบื้องขวาหมายความว่าถูกต้อง ว่าถูกต้องมันก็ดีขึ้นไปดีขึ้นไป สูงขึ้นไป สูงขึ้นไป สูงขึ้นไป สูงขึ้นไป จนพ้นสิ่งที่น่ารังเกียจคือกิเลสและความทุกข์”

“นี่คือเวียนประทักษิณ หรือจะทำในจิตใจนึกถึงพระพุทธคุณสูงขึ้น สูงขึ้น สูงขึ้น รู้สึกในพระพุทธคุณสูงขึ้นสูงขึ้นสูงขึ้น รู้จักว่าจิตนี้เบาบางจากกิเลสสูงขึ้น สูงขึ้น สูงขึ้น สูงขึ้น ในลักษณะอย่างนี้ก็เรียกว่าเวียนขวา เวียนขวา เวียนขวา ปีหนึ่งก็เวียนเสีย ๕ นาที”

ดังนั้น เวลาที่เราเวียนเทียน ให้ลองนึกว่าเรากำลังตั้งใจพาตัวเองออกจากสิ่งไม่ดี เช่น ความโลภ ความโกรธ ความหลง แล้วค่อย ๆ ขึ้นไปสู่ความสงบ ความดี ความเข้าใจ มากขึ้นเรื่อย ๆ เหมือนก้นหอยที่เวียนขึ้นสู่ยอด

จากคำอธิบายนี้ จะเห็นได้ว่าการเวียนเทียนที่แท้จริงไม่ใช่แค่การเดิน แต่เป็นสัญลักษณ์ของการ “เวียน” หรือการพัฒนาจิตใจให้ก้าวหน้าขึ้นไปเป็นลำดับ เป็นการมุ่งออกจากสภาวะของกิเลสที่อยู่เบื้องต่ำซึ่งเปรียบเสมือนการเดินวนอยู่ในที่เดิม ดังนั้น ขณะที่เราเดินเวียนเทียน จึงควรเป็นการปฏิบัติทางจิตควบคู่กันไป คือการทำจิตใจให้น้อมระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย และตั้งมั่นที่จะพัฒนาตนเองให้สูงขึ้นอย่างมีสติรู้ตัว การกระทำเช่นนี้จึงจะทำให้การเวียนเทียนมีความหมายสมบูรณ์และเกิดประโยชน์อย่างแท้จริง

นอกจากการเวียนเทียนแล้ว การทำจิตให้ก้าวหน้า สูงขึ้น สามารถทำได้ โดยการทำสมาธิ ภาวนา และรู้จักธรรมะที่ทำให้จิตก้าวหน้า คือ “อตัมยตา” แปลว่า ปรุงแต่งไม่ได้

“อตัมยตานั่นแหละเป็นตัวทำให้ทุกสิ่งมีวัฒนาการ คือสูงขึ้น สูงขึ้น สูงขึ้น ตัวหนังสือแปลว่าอันอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้ อันอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้ เรียกว่าไม่ติดอยู่กับอะไร ไม่สำเร็จอะไรอยู่กับอะไร”

“ธรรมดาจิตของเรามันติดอยู่กับสิ่งที่ปรุงแต่งแวดล้อม กำลังหลงรักอะไรมันก็สิ่งนั้นแหละเป็นที่หลงติดแล้วก็ติดอยู่ที่นั่น สูงขึ้นไปไม่ได้ ต้องละสิ่งนั้นจึงจะสูงขึ้นไปได้ คือ ละด้วยอะไร? ก็ละด้วยสิ่งที่เรียกว่าอตัมยตา สูงขึ้นไปเป็นลำดับๆ อตัมยตาอันสุดท้ายก็เป็นพระอรหันต์”

ท่านเปรียบเทียบให้ฟังง่าย ๆ คือ เราโตขึ้นแล้วก็ไม่กลับไปเล่นของเล่นเด็กอีก เพราะเรา “ถอนตัว” จากความเป็นเด็กมาแล้ว นี่คืออตัมมยตาเช่นกัน คือ การไม่กลับไปติดในสิ่งที่เราเคยผ่านมาแล้ว และจิตใจก็พัฒนาสูงขึ้นเรื่อย ๆ

“เช่นเราจะเป็นเด็กทารกอีกไม่ได้… เพราะมันได้ถอนเสียแล้ว ความรู้สึกอันนั้นเรียกว่าอตัมมยตา… มันจึงมีวิวัฒนาการ”

อ.พุทธทาส อธิบายต่อว่า

“ธรรมปฏิบัติชื่ออะไรหมวดไหนก็ตาม มันมีการที่ทำให้ละจากสิ่งที่ยึดมั่นถือมั่นทั้งนั้น เช่นว่าในธัมมจักกัปปวัตตนสูตรก็สอนเรื่องอริยอัฏฐังคิมรรค มรรคมีองค์ ๘ นั่นไปเอามาเถิด มันมีอตัมมยตา คือ ถอนออกมาจากสิ่งที่ไม่พึงปรารถนาไม่ควรจะเกี่ยวข้องไม่ควรจะติดยึด สมชื่อมรรคแปลว่าเดินไป เดินไป เดินออกจากที่เดิม”

โดยสรุป “อตัมมยตา” คือภาวะที่จิตไม่ยึดติดอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยเฉพาะ ซึ่งเป็นหัวใจของการพัฒนา เพราะโดยปกติแล้ว จิตของเรามักจะผูกพันและเกาะเกี่ยวอยู่กับอารมณ์หรือความสุขต่างๆ เมื่อจิตไปยึดติดอยู่กับสิ่งใด ไม่ว่าจะเป็นความสำเร็จ ความล้มเหลว คำสรรเสริญ หรือคำนินทา ก็ยากที่จะก้าวต่อไปได้อย่างอิสระ “อตัมมยตา” จึงเปรียบเสมือนสติปัญญาที่ช่วยให้เรามองเห็นและถอนตัวออกจากสภาวะเดิมที่เคยยึดถือ เพื่อก้าวไปสู่สภาวะใหม่ที่ดีกว่า เหมือนกับการที่เราเติบโตจากวัยเด็กสู่ความเป็นผู้ใหญ่ ซึ่งไม่อาจหวนกลับไปเป็นเด็กได้อีก เพราะจิตได้เกิดวิวัฒนาการและถอนตัวออกมาแล้วโดยธรรมชาติ การนำหลักการนี้มาใช้ในทางธรรม คือการใช้สติปัญญาพิจารณาเพื่อ “จงใจ” ถอนตัวออกจากความยึดติดต่างๆ อย่างต่อเนื่อง