ธรรมะในฐานะวิทยาศาสตร์ | พุทธทาสภิกขุ | เมื่อความทุกข์เป็นเรื่องที่เราตรวจสอบได้
ธรรทะในฐานะวิทยาศาสตร์ พุทธทาส

ธรรมะในฐานะวิทยาศาสตร์ | พุทธทาสภิกขุ | เมื่อความทุกข์เป็นเรื่องที่เราตรวจสอบได้

byภัทรดร ภิญโญพิชญ์

ก้อนหินที่วางอยู่ตรงหน้ามีน้ำหนักอยู่แล้ว แต่เรารู้สึกหนักเมื่อไร พุทธทาสภิกขุใช้อุปมานี้ในช่วงท้ายของหนังสือ ธรรมะในฐานะวิทยาศาสตร์ เพื่อให้ผู้ฟังเห็นจังหวะที่มักมองข้าม คือขณะที่เราเอื้อมไปหยิบหินขึ้นมาแบก เรื่องของใจก็มีจังหวะคล้ายกัน เราได้ยินคำพูดประโยคหนึ่ง รู้สึกขัดใจ แล้วเก็บมาคิดซ้ำจนคนพูดกลับบ้านไปนานก็ยังวางไม่ลง หนังสือเล่มนี้ชวนให้ศึกษาว่าความทุกข์เกิดขึ้นตรงไหน อะไรทำให้มันอยู่ต่อ และเมื่อเหตุนั้นเปลี่ยน ผลเปลี่ยนตามหรือเปล่า คำว่า วิทยาศาสตร์ ในชื่อเล่มบอกถึงวิธีหาความรู้ของท่าน ส่วนสิ่งที่ผู้อ่านจะรู้จักดีขึ้น คือใจของตัวเองในเวลาที่มันกำลังหยิบอะไรขึ้นมาแบก

หนังสือเล่มนี้ว่าด้วยอะไร

คำปรารภเล่าว่า เหตุหนึ่งที่พุทธทาสภิกขุเลือกบรรยายเรื่องนี้ก็เพราะมีผู้เข้าใจว่าพุทธศาสนาขัดกับวิทยาศาสตร์ ท่านใช้เวลาบ่ายวันเสาร์ 13 ครั้ง ตั้งแต่เดือนกรกฎาคมถึงกันยายน 2522 ณ ลานหินโค้ง สวนโมกขพลาราม อำเภอไชยา อธิบายว่าความรู้เรื่องทุกข์นั้นได้มาอย่างไร และคนที่เกิดภายหลังจะทราบได้อย่างไรว่าคำสอนที่ได้ยินมาตรงกับชีวิตของตน หนังสือรวมคำบรรยายพิมพ์ครั้งแรกในปี 2534 ส่วนฉบับที่ใช้เขียนบทรีวิวนี้เป็นหนังสือชุดธรรมโฆษณ์ ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2 ของธรรมทานมูลนิธิ ปี 2548

วันเสาร์แรกเริ่มด้วยปัญหาของชาวกาลามะ ครูหลายสำนักเดินทางผ่านถิ่นของพวกเขา แต่ละคณะมีคำอธิบายของตน เมื่อมีโอกาสเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ชาวกาลามะจึงถามถึงเรื่องที่ยังตัดสินใจไม่ได้ว่า ในบรรดาคำสอนที่ได้ฟังมา ควรเชื่อใครและปฏิบัติตามอะไร ท่านพุทธทาสเล่าเรื่องนี้ด้วยความนับถือสติปัญญาของคนถาม การตั้งใจฟังมาหลายฝ่ายทำให้พวกเขารู้ว่า การมีคำอธิบายให้เลือกมากขึ้นยังไม่เพียงพอ พวกเขาต้องการวิธีพิจารณาด้วยตนเองด้วย

จากคำถามเรื่องความเชื่อ หนังสือค่อย ๆ พาเข้าสู่คำถามเรื่องการทดลอง ถ้าสิ่งที่ศึกษาเป็นวัตถุ เราเอามาวางตรงหน้าแล้วพิจารณาได้ แต่เมื่อสิ่งที่อยากรู้คือความโกรธ ของจริงจะปรากฏให้ศึกษาก็ตอนที่เราโกรธ เรารู้ได้ว่าตอนนั้นใจร้อนเพียงใด อะไรทำให้ยิ่งโกรธ และบางขณะความโกรธก็สงบลงทั้งที่ยังไม่ได้ทำอะไรกับคนที่ทำให้ขัดใจ คราวหนึ่งอาจสังเกตทันเพียงปลายเหตุ คราวต่อไปจึงค่อยดูว่า ก่อนจะร้อนใจถึงเพียงนั้น มีอะไรเกิดขึ้นบ้าง

ตรงนี้ช่วยอธิบายว่าเหตุใดหนังสือที่ขึ้นต้นด้วยกาลามสูตรจึงใช้เนื้อที่กว่าครึ่งเล่มกับเรื่องอายตนะและขันธ์ 5 หากจะศึกษาว่าทุกข์เกิดอย่างไร เราต้องรู้จักแยกสิ่งที่เกิดขึ้นติด ๆ กันให้ได้เสียก่อน การได้ยินเสียง การจำได้ว่าใครพูด การรู้สึกไม่พอใจ และการคิดต่อว่าเขาตั้งใจดูหมิ่นเรา เป็นประสบการณ์ที่เล่ารวบได้ในประโยคเดียว แต่แต่ละอย่างมีเหตุให้เกิดและมีผลต่อใจต่างกัน ศัพท์ธรรมในเล่มทำหน้าที่ช่วยให้เราเห็นรายละเอียดเหล่านี้

จุดเด่นของเล่มอยู่ตรงที่การทดลองซึ่งไม่ได้ผล ก็ให้ความรู้ได้

ตอนหนึ่งที่เผยวิธีคิดของท่านได้ชัดอยู่ในพุทธประวัติเรื่องการบำเพ็ญทุกรกิริยา ภาพที่คนมักจำได้คือพระวรกายที่ซูบผอมและความเพียรอันยิ่งยวด ท่านพุทธทาสหยุดอยู่กับอีกคำถามหนึ่ง เมื่อทรงผ่านความอดอยาก ความเจ็บปวด ความหนาวและความร้อนแล้ว พระพุทธเจ้าทรงทราบอะไรเพิ่มขึ้นจากการลงมือทำจริง ๆ

ในหน้า 15 คำตอบของท่านคือ ทรงทราบว่าวิธีเหล่านั้นดับทุกข์ไม่ได้ ความเพียรมีอยู่เต็มที่ ความลำบากก็เกิดขึ้นจริง ส่วนผลที่มุ่งหมายยังไม่เกิด การยอมรับผลข้อนี้ทำให้ทรงเปลี่ยนวิธีและค้นต่อ รายละเอียดที่น่าคิดคือ ถ้าเราตัดสินคุณค่าของการปฏิบัติจากความยากของมันเพียงอย่างเดียว ยิ่งทำได้ยากก็ยิ่งน่าเชื่อว่าเดินมาถูกทาง แต่เมื่อใช้การดับทุกข์เป็นเกณฑ์ตัดสิน ผู้ปฏิบัติย่อมต้องพร้อมรับฟังสิ่งที่เกิดขึ้น แม้ผลนั้นจะทำให้ต้องทบทวนสิ่งที่ตนทุ่มเทมานาน

พุทธทาสภิกขุกล่าวถึงการตรวจสอบซ้ำไว้ว่า “แล้วก็ทำการพิสูจน์ทดลอง จนทดลองกี่ครั้ง มันก็ยังมีผลอย่างนั้นอยู่, นี่คือรูปแบบของวิทยาศาสตร์.” (หน้า 14) น้ำหนักของคำว่า ทดลอง จึงอยู่ทั้งในความกล้าลงมือทำและความซื่อตรงต่อผลที่พบ ผู้ฟังอาจเริ่มจากการย้อนนึกถึงเรื่องที่เคยเดือดร้อน แต่ข้อสังเกตที่ได้จากความทรงจำยังมีโอกาสตรวจอีกครั้ง เมื่อความหวง ความโกรธ หรือความกลัวอย่างเดียวกันเกิดขึ้นใหม่

พอถึงคำบรรยายช่วงท้าย สิ่งที่ท่านนำมาให้ศึกษากลับเป็นของธรรมดาอย่างรสอร่อย ท่านยกเรื่องเด็กที่ขโมยเงินพ่อแม่ไปซื้อของกินที่ถูกใจ (หน้า 266–268) ถ้าเริ่มดูตอนเด็กหยิบเงิน เราจะเห็นการกระทำผิดได้ทันที แต่ท่านย้อนกลับไปไกลกว่านั้น ถึงประสบการณ์ที่ผู้ใหญ่ก็รู้จักดี คือครั้งที่ลิ้นได้รับรสแล้วเกิดความพอใจ อาหารคำนั้นกลืนลงไปแล้ว รสจางไปแล้ว แต่ใจยังจำได้ว่าอร่อย และความจำนี้มีส่วนกำหนดว่าเราจะทำอะไรต่อ

ตอนเตือนให้รู้ทันความพอใจ ท่านใช้คำว่า “ถ้าอร่อย ก็รู้สึกว่าโอ้มันสักว่าความรู้สึกเท่านั้นเว้ย,” (หน้า 267) คำลงท้ายพาเสียงของคนพูดกลับมาอยู่บนหน้ากระดาษ ส่วนคำว่า สักว่าความรู้สึก จะเข้าใจง่ายที่สุดในขณะที่ของยังอร่อยอยู่นั่นเอง เพราะตอนนั้นเรามีโอกาสเห็นว่า ความพอใจในรสกับความรู้สึกว่าจะต้องได้กินอีกเป็นคนละจังหวะกัน เด็กในเรื่องจึงทำให้ผู้ใหญ่อ่านมาถึงตรงนี้แล้วมีเรื่องของตัวเองให้พิจารณาด้วย

อ่านแล้วได้อะไร

ประการแรก หนังสือให้วิธีใช้คำสอนที่เราเคารพเป็นจุดตั้งต้นของการสังเกต สมมติว่าเราเคยได้ยินว่าความยึดมั่นทำให้เป็นทุกข์ เมื่อนึกถึงของรักสักชิ้นที่เคยให้คนอื่นยืม เราอาจพบว่าตอนส่งของให้นั้นเต็มใจดี ความกระวนกระวายเพิ่งเริ่มตอนนึกขึ้นได้ว่ามันอาจเสียหาย ทั้งที่ยังไม่มีข่าวอะไรจากคนยืม ตัวอย่างนี้ทำให้คำว่า ความยึดมั่น มีความหมายเจาะจงขึ้น เราพอจะสังเกตได้ว่าความห่วงเพิ่มขึ้นเมื่อใด กลายเป็นความคิดย้ำอยู่กับเรื่องเดิมตอนไหน และในวันเดียวกันนั้นเอง มีช่วงใดบ้างที่ใจวางเรื่องนี้ลงได้

ประการถัดมา เราจะเข้าใจความต่างระหว่าง การที่กายใจทำหน้าที่ของมัน กับการที่ใจเข้าไปยึดสิ่งที่เกิดขึ้นว่าเป็นตัวเราหรือของเรา ท่านเรียกอย่างหลังว่า อุปาทาน ภาพก้อนหินในหน้า 314 ทำให้ความต่างนี้ชัด หินยังวางอยู่ตรงนั้นได้ ความหนักที่คนแบกรู้สึกเริ่มขึ้นเมื่อยกมันมาทูนไว้ เช่นเดียวกับคำตำหนิ เรายังจำถ้อยคำนั้นได้ ยังพิจารณาได้ว่ามีส่วนไหนควรนำมาแก้ไข และยังสังเกตได้อีกว่า ใจหนักขึ้นเมื่อเปลี่ยนจากการพิจารณาเรื่องที่เขาพูดมาเป็นการคิดย้ำว่าเขามาว่าเราอย่างนั้นได้อย่างไร

ช่วงเรื่องขันธ์ 5 จึงควรค่าแก่การอ่านช้า โดยเฉพาะเมื่อพบว่าท่านใช้ชื่อคำบรรยายเดิมถึงสามครั้ง ครั้งแรกปูพื้นให้รู้จักส่วนต่าง ๆ ของชีวิต ครั้งถัดมาลงไปดูว่าแต่ละส่วนกำลังทำอะไร และเมื่อย้อนมาเรื่องเดิมอีกครั้ง ท่านจึงขยายให้เห็นว่า ความพอใจหรือความหมายที่เรามอบให้สิ่งหนึ่งมีอำนาจเหนือการกระทำได้เพียงใด การคงจังหวะของคำบรรยายไว้ทำให้มีความซ้ำอยู่บ้าง แต่ก็เปิดโอกาสให้ผู้อ่านที่เพิ่งรู้จักศัพท์เหล่านี้ได้เห็นคำเดิมทำงานในตัวอย่างที่ต่างออกไป

สรุปเนื้อหาน่าสนใจในแต่ละบท

บทที่ 1 หลักเกณฑ์ทั่วไปของวิทยาศาสตร์ (หน้า 1) หลักกาลามสูตรทั้งสิบข้อพาผู้ฟังสำรวจเหตุที่คนเรามักปลงใจเชื่อ ตั้งแต่คำบอกเล่า ธรรมเนียม ตำรา ไปจนถึงความน่าเชื่อถือของครู ข้อที่ชวนสะดุดใจคือแม้คำอธิบายที่เราคิดตามแล้วเห็นว่าสมเหตุสมผล ก็ยังต้องดูว่าตรงกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริงเพียงใด จากตรงนี้ท่านอธิบายธรรมะสี่ความหมาย ได้แก่ ตัวธรรมชาติ กฎของธรรมชาติ หน้าที่ที่พึงปฏิบัติตามกฎนั้น และผลที่เกิดจากการปฏิบัติ คนหนึ่งจึงอาจรู้จักคำสอนได้ลึกขึ้นทุกครั้งที่ลงมือทำและสังเกตผล

บทที่ 2 ธรรมะมีความเป็นวิทยาศาสตร์ ทุกรูปแบบ (หน้า 29) ท่านขยายข้อพิจารณาไปถึงการปฏิบัติที่อาศัยปัญญา กำลังจิต ความเพียร และศรัทธา แม้คนสองคนจะเริ่มจากความเชื่อต่างกัน การฝึกให้จิตสงบก็ยังอาศัยเหตุที่ทำให้จิตสงบได้จริง คำถามจึงอยู่ที่ว่าผู้ปฏิบัติเข้าใจผลของวิธีที่ใช้อยู่เพียงใด ความสงบขณะที่กำลังฝึก กับความสามารถที่จะรับมือกิเลสเมื่อกลับไปพบเรื่องขัดใจ เป็นผลที่ควรพิจารณาให้ละเอียด

บทที่ 3 ธรรมะไม่มีอะไรเป็นความลึกลับ (หน้า 53) ท่านแยกเรื่อง ลึกซึ้ง ซึ่งต้องอาศัยความละเอียดจึงจะเข้าใจ ออกจากความลึกลับที่คนมักยอมให้คงอยู่โดยเลิกถามหาเหตุ การทำสมาธิเป็นตัวอย่างหนึ่ง เมื่อใจตั้งมั่น เรามีโอกาสเห็นความเปลี่ยนแปลงของสิ่งต่าง ๆ ได้ชัดขึ้น ในทัศนะของท่าน ความลึกซึ้งของธรรมะเปิดให้ผู้ปฏิบัติกลับมาดูสิ่งที่กำลังเกิดแก่ตน ดูได้ว่ามันอาศัยอะไร และผลของการเห็นนั้นเกี่ยวข้องกับการดับทุกข์อย่างไร

บทที่ 4 โครงสร้างแห่งสิ่งที่เรียกว่าชีวิต (หน้า 76) คำว่า ชีวิต ที่ใช้กันทุกวันถูกแยกออกมาพิจารณาทีละส่วน ตั้งแต่ธาตุที่ประกอบเป็นร่างกาย ระบบประสาท ไปจนถึงการรับรู้ทางตาและหู เมื่อสิ่งเหล่านี้ทำงานอาศัยกัน เราจึงเห็น ได้ยิน รู้สึก และเกิดความคิดนึกได้ สิ่งที่คำอธิบายนี้เตรียมไว้สำหรับบทต่อ ๆ ไป คือคำถามว่า ในบรรดาส่วนที่กำลังทำหน้าที่อยู่นั้น ความรู้สึกว่ามีตัวเราเป็นเจ้าของทั้งหมดเกิดขึ้นตรงไหน

บทที่ 5 สิ่งลึกลับ ต้องทำให้กลายเป็นเพียงสิ่งลึกซึ้ง (หน้า 109) ท่านย้อนมาถามว่าความรู้เรื่องกายใจจะช่วยอะไรเราเมื่อความทุกข์เกิดขึ้นจริง จุดเริ่มที่ท่านเลือกคือตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เพราะแต่ละทางมีสิ่งมากระทบและมีความรู้สึกเกิดตามมาให้สังเกตได้ คำบรรยายยังโยงสุขทุกข์จากการรับรู้เข้ากับความหมายของนรกและสวรรค์ที่คนเราประสบได้ในชีวิตนี้ คำที่เคยฟังดูห่างไกลจึงมีประสบการณ์ใกล้ตัวให้พิจารณา

บทที่ 6 ความลับของอายตนะ เป็นสิ่งที่ต้องเปิดเผย (หน้า 137) อายตนะ ในที่นี้หมายถึงสิ่งที่ทำให้การรับรู้เกิดขึ้น ทั้งตา หู และช่องทางรับรู้อื่น ๆ ตลอดจนรูป เสียง และสิ่งที่มาคู่กัน การเห็นครั้งหนึ่งต้องอาศัยทั้งตา สิ่งที่ปรากฏแก่ตา และการรับรู้ทางตา ท่านใช้ภาพของมหาสมุทรอธิบายเรื่องอายตนะ เพราะความพอใจและความเดือดร้อนสารพัดอย่างที่คนเราเข้าไปพัวพัน ล้วนเข้ามาทางช่องทางไม่กี่ทางนี้เอง

บทที่ 7 ความลับของอายตนะ เป็นสิ่งที่ต้องเปิดเผย (ต่อ) (หน้า 167) จากคำถามว่าการรับรู้เกิดขึ้นได้อย่างไร คราวนี้ท่านถามต่อว่าโลกที่เราประสบมีหน้าตาอย่างไรตามความรู้สึกของเรา เสียงเดียวกันอาจน่าฟังสำหรับคนหนึ่งและชวนรำคาญสำหรับอีกคน ความรู้สึกที่ตามมาจึงมีความสำคัญต่อความอยากฟังต่อหรืออยากให้เสียงหยุด ท่านพาผู้ฟังมองไปถึงการเลี้ยงดูเด็กด้วยว่า เด็กได้เรียนรู้อะไรจากผู้ใหญ่เกี่ยวกับสิ่งที่ตนชอบและขัดใจตั้งแต่เล็ก

บทที่ 8 เบญจขันธ์ เป็นสิ่งจำเป็นที่ต้องรู้จัก (หน้า 193) เบญจขันธ์คือส่วนที่ประกอบกันเป็นชีวิตห้าด้าน ได้แก่ รูปหรือส่วนทางกาย เวทนาหรือความรู้สึกสุขทุกข์ สัญญาหรือการจำและกำหนดหมาย สังขารหรือความคิดปรุงแต่ง และวิญญาณหรือการรับรู้ทางต่าง ๆ ท่านเริ่มจากสิ่งที่ประกอบขึ้นเป็นกาย แล้วอธิบายว่าส่วนทางจิตอาศัยกายทำงานอย่างไร ข้อที่ต้องแยกให้ได้ตั้งแต่ต้นคือ ขันธ์ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ กับขันธ์ที่ใจเข้าไปยึดถือจนเกิดทุกข์

บทที่ 9 เบญจขันธ์ เป็นสิ่งจำเป็นที่ต้องรู้จัก (ต่อ) (หน้า 227) คราวนี้ท่านลงรายละเอียดในขณะที่ขันธ์แต่ละอย่างทำหน้าที่ ตัวอย่างคนเห็นหุ่นแล้วสำคัญว่าเป็นคนจริงทำให้ความหมายของ สัญญา ชัดขึ้น ตาได้รับภาพอย่างหนึ่ง ส่วนใจหมายว่าสิ่งที่เห็นคืออะไร และการหมายรู้นั้นผิดได้ เมื่อใจคิดต่อไปจากความหมายที่ให้ไว้ เรื่องราวอาจไปไกลกว่าสิ่งที่ปรากฏแก่ตาตั้งแต่แรก

บทที่ 10 เบญจขันธ์ เป็นสิ่งจำเป็นที่ต้องรู้จัก (ต่อ) (หน้า 249) ความพอใจในของกิน เครื่องแต่งกาย และของที่คนนิยม เป็นตัวอย่างของอำนาจที่ความรู้สึกมีต่อการตัดสินใจ ท่านแยกให้เห็นทั้งด้านของ เวทนา คือเราพอใจในสิ่งนั้นเพียงใด และด้านของ สัญญา คือเราให้ความหมายแก่มันว่าเป็นของสวย ของมีค่า หรือของที่ควรมี ความนิยมที่เปลี่ยนไปจึงบอกอะไรเกี่ยวกับใจของคนมองได้พอ ๆ กับของที่ถูกมอง

บทที่ 11 หลักที่เป็นกฎของธรรมชาติเกี่ยวกับขันธ์ทั้ง 5 (หน้า 279) เมื่อรู้จักขันธ์แต่ละส่วนแล้ว ท่านพามาดูกฎที่ขันธ์ทั้งห้ามีร่วมกัน คือแต่ละส่วนเกิด เปลี่ยน และดับตามเหตุปัจจัย บทนี้พิจารณา อนัตตา ผ่านส่วนต่าง ๆ ที่เรามักถือว่าเป็นตัวเรา รวมถึงความรู้สึกและความคิดที่เปลี่ยนไปโดยลำพังความอยากของเราก็กำหนดให้คงเดิมไม่ได้ ความเข้าใจเรื่องตัวตนจึงมีสิ่งในกายใจให้ตรวจดูได้ตลอดชีวิตประจำวัน

บทที่ 12 การเกิดแห่งอุปาทานขันธ์ (หน้า 309) อุปาทานขันธ์ คือขันธ์ที่ถูกยึดถือ ท่านพิจารณาความเคยชินของใจที่รู้สึกว่าสิ่งหนึ่งเป็นตัวเราหรือเป็นของเรา แล้วชี้ให้เห็นว่าอาการนี้เกิดเป็นคราว ๆ บางครั้งรวดเร็วจนเจ้าตัวมารู้อีกทีก็หนักใจไปแล้ว ในช่วงที่กำลังนั่งฟังธรรมอย่างสงบ ผู้ฟังอาจทำได้เพียงจำคำอธิบายไว้ ครูที่จะทำให้เข้าใจความต่างระหว่างแบกกับวางได้ละเอียดขึ้นคือคราวที่ความทุกข์เกิดกับตนจริง ๆ

บทที่ 13 ขันธ์ 5 ในฐานะเป็นโครงสร้างที่จำเป็นของชีวิตตามธรรมชาติ (หน้า 337) คำบรรยายสุดท้ายกลับมาพิจารณาชีวิตทั้งชีวิตผ่านหลัก อิทัปปัจจยตา คือเมื่อมีเหตุปัจจัยอย่างนี้ สิ่งที่อาศัยเหตุนั้นจึงเกิดขึ้น กายและใจที่เปลี่ยนแปลงได้ก็อาศัยความเปลี่ยนแปลงนั้นเองในการมีชีวิต รับรู้ เรียนรู้ และทำหน้าที่ ปลายทางของการศึกษาเรื่องขันธ์จึงกลับมาอยู่ที่ชีวิตธรรมดา เราอาศัยตาเห็น อาศัยใจคิด ดูแลร่างกายที่มีอยู่ และค่อย ๆ รู้จักความต่างระหว่างการดูแลสิ่งหนึ่งด้วยความเข้าใจ กับการแบกมันไว้ด้วยความกลัวว่าจะสูญเสียไป

Share