ประมวลหลักคำสอนเรื่อง “นิพพาน” ของพุทธทาสภิกขุ
Art work ประมวลคำสอน นิพพาน

ประมวลหลักคำสอนเรื่อง "นิพพาน" ของพุทธทาสภิกขุ

byภัทรดร ภิญโญพิชญ์

“นิพพานไม่ได้แปลว่าตาย นิพพานแปลว่าเย็น” พุทธทาสภิกขุกล่าวไว้ในปาฐกถาธรรมวันมาฆบูชา ท่านตั้งข้อสังเกตว่า ผู้ที่เคยเรียนมาว่านิพพานหมายถึงการตายของพระอรหันต์ ย่อมนึกถึงวาระสุดท้ายของชีวิตเมื่อได้ยินคำนี้ ส่วนความหมายที่ท่านประสงค์จะอธิบาย เริ่มพิจารณาได้จากคำถามว่า สิ่งใด “ดับ” ลง คนจึงรู้สึกถึงความเย็นได้ขณะยังมีชีวิตอยู่ [6][24]

ในการบรรยายแก่พระนิสิต ท่านชวนให้พิจารณาจากพระพุทธเจ้าเอง เมื่อทรงตรัสรู้ กิเลสที่เคยเผาใจสิ้นไปแล้ว พระองค์ยังเสด็จไปพบผู้คน ทรงฟังปัญหา และทรงแสดงธรรมให้ผู้อื่นรู้ทางดับทุกข์ได้ ความหมายของคำว่า ดับ จึงอยู่ตรงที่ความโลภ ความโกรธ ความหลงหมดสิ้นไปตั้งแต่ครั้งที่พระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ [15]

ความเย็นในความหมายนี้สังเกตได้จากประสบการณ์ของผู้ที่กำลังโกรธ แม้คู่กรณีจะจากไปแล้ว หากยังคิดหาถ้อยคำโต้ตอบ ความขุ่นเคืองก็ยังอยู่ ครั้นละความคิดที่จะตอบโต้ลงได้ เจ้าตัวย่อมรู้ว่าความร้อนใจสงบลงเพียงใด พุทธทาสภิกขุยกความเย็นชั่วคราวเช่นนี้มาอธิบายรสของการที่กิเลสสงบ ส่วนนิพพานถึงที่สุดหมายถึงความเย็นเมื่อกิเลสสิ้นไปจนไม่อาจกลับมาเผาใจได้อีก [5][9][15][16]

ความหมายของนิพพาน จากความเย็นในภาษาสามัญถึงความดับทุกข์

นิพพานในภาษาสามัญ

พุทธทาสภิกขุเล่าว่า ก่อนจะใช้คำว่า นิพพาน เรียกจุดหมายทางศาสนา ชาวบ้านในอินเดียใช้คำนี้กล่าวถึงสิ่งที่เคยร้อนแล้วเย็นลง ท่านยกตัวอย่างถ่านที่เพิ่งคีบออกจากเตา แม้สีแดงจะจางจนถ่านกลับเป็นสีดำ แต่ก็อาจยังร้อนจนมือพองได้ ต่อเมื่อถ่านเย็นพอที่จะหยิบได้ จึงรู้ว่าความร้อนนั้นหมดไปแล้ว [9][16]

ท่านยังกล่าวถึงการใช้คำในตระกูลเดียวกันกับสัตว์ เช่น ช้างที่เคยดุร้าย เมื่อฝึกจนเชื่องพอที่คนจะเข้าใกล้และทำงานด้วยได้ ก็เรียกว่าเย็นลง สิ่งที่สงบลงในกรณีนี้คือความพยศของช้าง คำว่า เย็น จึงมีความหมายกว้างกว่าความเย็นทางกาย [9][16]

เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสถึงไฟที่เผาใจ ผู้ฟังที่คุ้นเคยกับคำสามัญนี้ย่อมเข้าใจอุปมาได้ พุทธทาสภิกขุอธิบายว่า ไฟในที่นี้ได้แก่ราคะ โทสะ และโมหะ เมื่อกิเลสทั้งสามสิ้นไป ความเร่าร้อนที่เกิดจากกิเลสก็สิ้นไปด้วย [9][16]

ความหมายของคำว่า “ดับ”

พุทธทาสภิกขุเล่าถึงช่างทองที่เอาน้ำรดทองหลอมเพื่อให้ความร้อนลดลง แล้วจึงอธิบายการใช้คำว่า นิพพาน ในภาษาสามัญว่า

“ของร้อนอย่างนั้น มันทำให้มันเย็นลงเรียกว่า ทำให้มันนิพพาน นิพพานจึงแปลว่าของร้อนที่เย็นลง ของร้อนที่ดับลง หมดความร้อนสูญสิ้นไป” [9]

อีกคราวหนึ่งท่านยกตัวอย่างข้าวหรือแกงที่ยังร้อนจนรับประทานไม่ได้ ต้องรอให้เย็นเสียก่อน [12] ทั้งข้าวและทองหลอมยังคงอยู่เมื่อความร้อนดับลง อุปมานี้ช่วยอธิบายว่า ผู้ที่ความร้อนใจดับลงก็ยังมีชีวิตและรับรู้สิ่งต่าง ๆ ได้ ส่วนความดับนั้นจะเป็นเพียงชั่วคราวหรือเด็ดขาด ย่อมขึ้นอยู่กับเหตุที่ทำให้ใจร้อน [3][8][9][12][16]

ในคำบรรยายแก่ชาวต่างประเทศ ท่านอธิบายขอบเขตความหมายของคำว่า เย็น เพราะความเย็นสบายก็เป็นสิ่งที่คนอยากได้และกลัวจะเสียได้ ถ้ายังต้องคอยหาสิ่งถูกใจมาแทนสิ่งขัดใจ ใจก็ยังถูกดึงไปมาระหว่างชอบกับชัง ความเย็นของนิพพานในความหมายถึงที่สุดพ้นจากการต้องอาศัยคู่ตรงข้ามเช่นนั้น [17][18]

ความเย็นเมื่อสมปรารถนาและความเย็นเมื่อสิ้นความอยาก

คนที่กระหายน้ำรู้สึกเย็นเมื่อได้ดื่ม ผู้ที่รอคอยคำชมก็อาจเย็นใจเมื่อได้ยินคำที่ตนปรารถนา พุทธทาสภิกขุขยายภาพของความกระหายไปถึงความอยากได้ชื่อเสียง อำนาจ หรือความงาม สิ่งเหล่านี้มีลักษณะร่วมกันอยู่อย่างหนึ่ง คือระหว่างที่อยาก ใจยังต้องรอให้ได้อะไรบางอย่างเสียก่อนจึงจะสงบ [9][16] ในคำบรรยายหนึ่ง ท่านใช้คำว่า นิพพุติ สำหรับความเย็นอกเย็นใจในความหมายที่ยังไม่เด็ดขาด แม้ความสบายใจเมื่อได้รับสิ่งที่สมควรแก่ความต้องการก็อยู่ในวงความหมายนี้ [9]

ความแตกต่างระหว่าง ได้สิ่งที่กระหาย กับ หมดความกระหาย ช่วยให้อ่านเรื่องที่ท่านเล่าถึงลัทธิต่าง ๆ ได้เข้าใจขึ้น ท่านอธิบายว่า มีผู้เคยถือความอิ่มเอมในกาม คือความพอใจที่ได้เสพสิ่งถูกใจ ว่าเป็นนิพพาน เพราะความพอใจเช่นนั้นระงับความเร่าร้อนได้ชั่วคราว บางกลุ่มเห็นว่ายังมีความสงบที่ประณีตกว่านั้น คือ ฌาน ภาวะที่จิตตั้งมั่นแน่วแน่จนสิ่งรบกวนสงบลง ผู้ที่เข้าถึงความสงบขั้นใดก็อาจสำคัญว่าขั้นนั้นสูงสุดแล้ว คำว่านิพพานในความเข้าใจของแต่ละกลุ่มจึงต่างกันตามเหตุที่เชื่อว่าทำให้จิตสงบ [8][9][15][19]

ครั้นถึงความหมายที่ท่านถือเป็นหลักเฉพาะของพุทธศาสนา เกณฑ์ตัดสินอยู่ที่ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะ คือสิ้นความกำหนัดติดใจ ความขัดเคือง และความหลง แม้จิตจะเป็นสุขอย่างประณีตเพียงใด ก็ยังควรพิจารณาว่า ครั้นสิ้นสิ่งที่ให้ความสุข หรือครั้นออกจากสมาธิแล้ว กิเลสเดิมยังมีเหตุให้เกิดอีกหรือไม่ [8][9][10][15]

เหตุใดจึงเรียกนิพพานว่า “สุขอย่างยิ่ง”

ใน นิพพานสุขสูตร เมื่อพระสารีบุตรกล่าวว่านิพพานเป็นสุข พระอุทายีถามว่า “ก็นิพพานนี้ไม่มีเวทนา จะเป็นสุขได้อย่างไร” [22] ตามความเข้าใจทั่วไป คนรู้ว่าเป็นสุขเมื่อมีความรู้สึกน่าพอใจเกิดขึ้น เช่น เมื่อได้ลิ้มรสอาหารหรือได้ยินเสียงของผู้ที่คิดถึง พระสารีบุตรอธิบายความสุขในอีกความหมายหนึ่ง แม้ในภาวะสงบอันประณีต สิ่งที่กลับเข้ามารบกวนจิตก็ยังทำให้เกิดความคับข้องได้ ความพ้นจากสิ่งบีบคั้นจึงเรียกว่าเป็นสุขได้เช่นกัน [22]

ความสุขสองความหมายนี้พอเทียบได้กับประสบการณ์ของผู้ที่เฝ้ารอคำชม เมื่อมีคนชม เขาย่อมพอใจที่ได้ยินสิ่งที่ปรารถนา แต่หากทำงานเสร็จแล้ววางใจได้ แม้ไม่มีใครกล่าวชม เขาก็สบายใจได้เพราะพ้นจากการเฝ้ารอ ตัวอย่างนี้แสดงถึงความสุขในแง่ที่สิ่งบีบคั้นสงบลง ส่วนการกล่าวว่านิพพานเป็น สุขอย่างยิ่ง หมายถึงเหตุแห่งทุกข์สิ้นไปถึงที่สุด [9][17][18][22]

นิพพานชิมลองและความสิ้นกิเลส

กิเลสไม่ได้เกิดอยู่ตลอดวัน แม้คนที่โกรธง่ายก็มีเวลาที่ความโกรธยังไม่เกิด พุทธทาสภิกขุให้ความสำคัญกับช่วงเว้นนี้ เพราะคนมักจำได้แม่นว่าอะไรทำให้ร้อนใจ แต่แทบไม่ทันสังเกตช่วงที่ใจอยู่ได้เป็นปกติ ท่านกล่าวว่า

“ถ้าสิ้นกิเลสสิ้นเชิงมันก็เย็นถึงที่สุด เป็นนิพพานโดยสมบูรณ์ แต่แม้ว่ากิเลสจะหยุดไป จะว่างไปบางส่วน บางขณะ บางเวลา มันก็มีอาการเป็นนิพพานด้วยเหมือนกัน คือมันเย็นลง” [5]

คำว่า ชิมลอง หมายถึงการรู้ด้วยตนเองว่าจิตเป็นอย่างไรในขณะที่กิเลสมิได้ครอบงำ คำอย่าง นิพพานชิมลอง หรือ นิพพานตัวอย่าง บอกทั้งสิ่งที่รู้ได้จริงและขอบเขตของประสบการณ์นั้น ท่านอธิบายว่าช่วงสงบอาจเกิดเมื่อเหตุแวดล้อมประจวบเหมาะ หรือเกิดจากการฝึกควบคุมจิตจนกิเลสระงับอยู่ได้ ความเคยชินที่จะโกรธหรือจะไขว่คว้าอาจยังอยู่ เมื่อเหตุเปลี่ยน กิเลสเดิมก็อาจเกิดขึ้นอีก [1][2][3][4][6][7][9][14][15][16][17][19]

จิตที่ฝึกให้ตั้งมั่นย่อมช่วยให้พิจารณาสิ่งต่าง ๆ ได้ตามที่เป็นจริง ในคำตอบแก่พระนวกะ ท่านอธิบายขั้นต่อไปว่า “เราต้องเห็นสิ่งทั้งปวงตามที่เป็นจริงจนไม่ยึดถืออะไร” [10] ความสงบขณะที่จิตตั้งมั่นจึงมีค่าในฐานะที่เปิดโอกาสให้เห็นว่าใจเข้าไปยึดอะไร การจะกล่าวว่าดับทุกข์ได้เด็ดขาดต้องพิจารณาถึงรากของความยึดถือนั้นด้วย [4][8][10][15]

เหตุที่กิเลสระงับสามลักษณะ

พุทธทาสภิกขุยกตัวอย่างผู้มาเยือนสวนโมกข์ซึ่งรู้สึกสบายใจโดยยังอธิบายสาเหตุไม่ได้ ท่านชวนให้พิจารณาว่า ในช่วงที่รู้สึกเช่นนั้น ความยึดถือว่าเป็น ตัวกู–ของกู สงบลงหรือไม่ การสังเกตเช่นนี้ช่วยให้ผู้มาเยือนเห็นได้ด้วยตนเองว่า ความยึดถือสัมพันธ์กับความร้อนใจอย่างไร [14]

ในการบรรยายเรื่องความไม่มีโรคแห่งชีวิต ท่านจำแนกความดับตาม เหตุที่กิเลสระงับ ไว้สามลักษณะ [8]

  1. ตทังคนิพพาน กิเลสสงบลงเพราะเหตุแวดล้อมประจวบเหมาะ ดังตัวอย่างผู้มาเยือนสวนโมกข์ที่รู้สึกสบายใจ [8][9][14] เมื่อเหตุแวดล้อมเปลี่ยนไป ความยึดถือเดิมอาจเกิดขึ้นอีก [8][14]
  2. วิกขัมภนนิพพาน ผู้ฝึกอาศัยกำลังสมาธิระงับกิเลสไว้ จิตจึงสงบ [4][8] ความสงบลักษณะนี้ยังขึ้นอยู่กับกำลังสมาธิ เหตุที่ทำให้กิเลสเกิดยังคงมีอยู่ [8][10]
  3. สมุจเฉทนิพพาน ผู้ฝึกอาศัยปัญญาละเหตุที่ทำให้กิเลสเกิด ท่านเปรียบการละเช่นนี้กับการตัดถึงรากเหง้า [8] กิเลสส่วนที่ละได้เด็ดขาดแล้วย่อมไม่กลับมาเกิดอีก [7][8]

ความหมายของศัพท์แต่ละคำขึ้นอยู่กับบริบทที่ท่านใช้ ในคำบรรยายแก่ครูอาจารย์ ท่านใช้ ตทังคนิพพาน ครอบคลุมกรณีที่องค์ของสมาธิเป็นเหตุให้เย็น เพราะกำลังชี้ว่าเย็นลง ด้วยอาศัยสิ่งนั้น [19] ส่วนคำว่า สามายิกะ เน้นอีกแง่หนึ่ง คือเย็นอยู่ ชั่วสมัยหรือชั่วเวลา [6][8][15] คำเหล่านี้จึงจำแนกความสงบคนละด้าน ทั้งในแง่ของเหตุและระยะเวลา

การละกิเลสยังพิจารณาได้ว่าละกิเลสส่วนใดแล้วบ้าง ในการบรรยายเรื่องผลของการประพฤติธรรม ท่านกล่าวถึงพระโสดาบัน ซึ่งเป็นผู้เข้าถึงธรรมขั้นต้น แล้วชี้ว่า “กิเลสส่วนใดสิ้นไป สิ้นไปอย่างไม่กลับมาอีกนะ ก็เป็นนิพพานของกิเลสส่วนนั้น” [7, เวลา 49:11] จุดที่ควรสังเกตคือ บางส่วน กับ บางเวลา มีความหมายต่างกัน กิเลสอย่างหนึ่งอาจสิ้นไปจริง แม้ยังมีกิเลสอื่นเหลือให้ละ ส่วนกิเลสที่สงบเพียงบางเวลานั้น ตัวเดิมยังกลับมาได้ [4][7][8]

นิพพานธาตุสองอย่างในอุปมาเรื่องหม้อเผา

ในการบรรยายแก่พระนิสิต ท่านยกอุปมาเรื่องหม้อเผา หม้อที่เพิ่งเขี่ยออกจากเตาค่อย ๆ เปลี่ยนจากสีแดงเป็นสีดำ แม้สีจะเปลี่ยนไปแล้ว หม้อยังร้อนอยู่ ต้องรออีกระยะจึงจะจับได้ ท่านใช้อธิบาย นิพพานธาตุ สองอย่างในบริบทของผู้สิ้นกิเลสแล้ว อย่างแรกเรียก สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ ท่านเน้นว่ากิเลสสิ้นแล้ว แต่อินทรีย์ คือส่วนที่ทำหน้าที่รับรู้ ยังไม่เย็นสนิท ส่วน อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ท่านอธิบายว่าเย็นถึงการรับรู้และความรู้สึกทั้งหลายด้วย [15]

ในอุปมาเรื่องหม้อ ท่านกล่าวถึงผู้ที่สิ้นกิเลสแล้ว และอธิบายความต่างในด้านการรับรู้ ส่วนคำว่า นิพพานชิมลอง กล่าวถึงความสงบชั่วคราวของผู้ที่กิเลสยังอาจกลับมาเกิดได้อีก [4][9][15]

ความคลายจากการยึดถือเมื่อเห็นอนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา

ในการบรรยายแก่พระนิสิต พุทธทาสภิกขุจำแนกชื่อเรียกนิพพานตาม สิ่งที่ปัญญาเห็นเด่นชัด บางคนเห็นชัดว่าสิ่งทั้งหลายเปลี่ยนไป อีกคนหนึ่งเห็นชัดว่าการเข้าไปยึดสิ่งเหล่านั้นเป็นทุกข์ ส่วนอีกคนหนึ่งเห็นชัดว่าสิ่งที่เคยถือว่าเป็นตัวตนนั้นว่างจากตัวตนที่ยึดถือได้ [8]

  • เมื่อเห็น อนิจจัง คือความไม่เที่ยงเด่นชัด ท่านใช้คำว่า อนิมิตตนิพพาน แง่ที่เข้าใจได้จากชีวิตคือ สิ่งที่ใจอยากให้คงรูปเดิมนั้นเปลี่ยนไปอยู่แล้ว [8]
  • เมื่อเห็น ทุกขัง คือด้านที่เป็นทุกข์เด่นชัด ท่านใช้คำว่า อัปปณิหิตนิพพาน น้ำหนักอยู่ที่การเห็นทุกข์ของสิ่งที่เคยตั้งความปรารถนาไว้จนคลายการเกาะเกี่ยว [8]
  • เมื่อเห็น อนัตตา คือความไม่มีตัวตนให้ยึด หรือเห็น สุญญตา คือความว่างจากตัวตนเด่นชัด ท่านใช้คำว่า สุญตนิพพาน [8]

ท่านกำกับไว้ว่า “แต่ที่จริงนั้นมันก็เห็นไอ้ทั้ง อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เออ, กลมกลืนกันอยู่ในนั้น” [8] ชื่อทั้งสามบอกว่าผู้ปฏิบัติเห็นลักษณะใดเด่นชัด การอ่านว่าเป็นนิพพานสามแห่ง หรือเป็นผลสามชั้นที่ต้องผ่านตามลำดับ จึงคลาดเคลื่อนจากคำอธิบายของท่าน

“ตัวกู–ของกู” กับความยึดถือ

คำว่า ตัวกู–ของกู เป็นภาษาที่พุทธทาสภิกขุใช้เรียกความรู้สึกยึดมั่นว่า มีตัวฉันผู้จะได้ จะเสีย หรือจะต้องเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านชวนให้สังเกตเมื่อความยึดถือเริ่มเกิดขึ้น เช่น เมื่อเกิดความอยาก ถัดจากอยากได้สิ่งหนึ่ง ใจอาจก้าวไปถึงความรู้สึกว่า ฉัน เป็นผู้ต้องได้สิ่งนั้น ตรงที่ใจถือเอาว่าเป็นตัวเป็นตนนี้ ท่านเรียกว่า อุปาทาน [3][4][11][13][14]

คำว่า ตายเสียก่อนตาย มีความหมายเกี่ยวเนื่องกัน สิ่งที่ดับได้ขณะยังมีชีวิตคือความสำคัญมั่นหมายว่ามีตัวฉันให้ต้องคอยปกป้องหรือหาสิ่งต่าง ๆ มาเติม เมื่อความรู้สึกนี้หยุดไปเป็นคราว ๆ คนก็รู้รสของการวางภาระลงเป็นคราว ๆ เมื่อถอนความยึดถือได้เด็ดขาด ความดับนั้นจึงเด็ดขาดด้วย [2][3][4][14] แม้ความตั้งใจเรื่องนิพพานเองก็ต้องพิจารณา ท่านแยกความอยากได้ตามคนอื่นออกจากความตั้งใจที่เกิดเพราะเข้าใจเหตุของทุกข์และประสงค์จะดับเหตุนั้น [13][14]

จิตว่างยังรับรู้อะไรได้หรือไม่

สุญญตา หรือความว่าง ในปาฐกถาเรื่องสิ่งที่ยังเข้าใจผิดกันอยู่ หมายถึงความว่างจากการถือว่าเป็นตัวตนและของของตน ท่านใช้อุปมาที่เห็นได้จากมือข้างหนึ่ง

“จิตก็เหมือนกัน ไม่ได้ไปกุมอะไรเข้าไว้ ไม่ได้ไปมีอุปาทานในอะไรเข้าไว้ ว่าตัวกู ว่าของกู ขณะนั้นเราจะต้องถือว่า จิตว่างเพราะมันไม่ได้ถืออะไรเอาไว้” [13]

มือที่ว่างยังใช้ทำงานได้ เช่นเดียวกับจิตที่ว่างจากความยึดถือก็ยังรับรู้และทำหน้าที่ได้ ในการพูดกับผู้ที่กำลังจะกลับไปใช้ชีวิตฆราวาส ท่านยกความสัมพันธ์กับพ่อแม่ ลูก ภรรยา ครูอาจารย์ และคนที่ทำงานด้วย ผู้ครองเรือนยังมีหน้าที่ต่อบุคคลเหล่านี้ การฝึกอยู่ตรงที่ว่าจะรับผิดชอบความสัมพันธ์อย่างไร โดยไม่ทำคนรอบข้างให้เป็นของที่ต้องเป็นไปตามใจตน ท่านถึงกับกล่าวถึงลูกและภรรยาในฐานะเพื่อนเดินทางไปนิพพาน [5]

ความปรารถนานิพพานกับความยึดถือในตัวตน

คำถามนี้ฟังสมเหตุสมผลตราบที่ยังนึกถึงนิพพานอย่างเดียวกับการได้ของที่พึงใจ คือมีสิ่งหนึ่งรออยู่ และมีคนคนหนึ่งจะไปรับเอา ในคำบรรยายเรื่อง ตัวกูอยากไปนิพพาน พุทธทาสภิกขุย้อนถามถึงตัวผู้ที่กำลังอยากนั้นเอง ถ้าความอยากคือ ฉันจะต้องได้ภาวะสูงสุดมาเป็นของฉัน ความสำคัญมั่นหมายที่ทำให้เป็นทุกข์ก็ยังทำงานอยู่เต็มที่ ครั้นมันสงบลง สิ่งที่ปรากฏให้รู้ได้กลับเป็นความเบาที่เกิดจากการวางความสำคัญมั่นหมายนั้นลง [3][13][14]

ท่านแยกความตั้งใจปฏิบัติออกจากความอยากได้ตามผู้อื่น โดยกล่าวว่า “ต้องการจะดับกิเลส ต้องการจะดับทุกข์ ความอยากอย่างนี้ไม่เป็นตัณหา” [13] ตัวอย่างเช่น คนสองคนอาจฝึกสมาธิเหมือนกัน คนหนึ่งหวังให้ผู้อื่นยอมรับว่าตนเข้าถึงธรรม ส่วนอีกคนเห็นว่าความโกรธทำให้ตนพูดกระทบคนในครอบครัว จึงฝึกสังเกตความโกรธให้ทัน แม้ปฏิบัติอย่างเดียวกัน ความมุ่งหมายก็ต่างกัน [10][13][14]

แรงจูงใจของคนคนเดียวกันก็เปลี่ยนได้ พุทธทาสภิกขุเล่าถึงคนที่อยากไปนิพพานตามคำเล่าลือ และชวนมองต่อว่า เมื่อคนเริ่มเห็นโทษของสิ่งที่ตนเคยหลงใหล กำลังที่เคยใช้ไขว่คว้าก็หันมาทางธรรมได้ [14] คนที่เริ่มฝึกเพราะอยากให้ตนเหนือกว่าผู้อื่นจึงมีเรื่องให้ศึกษาอยู่ตรงความอยากนั้นเอง วันไหนเห็นเพื่อนฝึกได้ดีกว่าแล้วใจร้อน ลองสังเกตว่าเรากำลังทุกข์เพราะอะไร จากเดิมที่คอยวัดว่าวันนี้ตนก้าวหน้าไปถึงไหน เขาอาจเริ่มเห็นว่าทุกครั้งที่เอาตัวเองไปเทียบกับเพื่อน ใจก็แบกเรื่องแพ้ชนะขึ้นมาอีกครั้ง ความตั้งใจที่จะรู้ทันและวางความยึดถือตรงนี้เป็นจุดเริ่มฝึกได้ [13][14]

การรู้เท่าทันความรู้สึกเมื่อมีสิ่งมากระทบ

ในคำบรรยายแก่ครูอาจารย์ พุทธทาสภิกขุยกการมองเห็นเป็นตัวอย่าง เมื่อมีตา มีสิ่งที่ปรากฏแก่ตา และเกิดการเห็นขึ้น การที่ทั้งสามทำหน้าที่ถึงกันนี้เรียกว่า ผัสสะ ถัดจากนั้นเกิด เวทนา คือความรู้สึกพอใจ ไม่พอใจ หรือเฉย ๆ ต่อสิ่งที่รับรู้ ความต่างระหว่างการเห็นกับความรู้สึกต่อสิ่งที่เห็นมีความสำคัญ เพราะนั่นคือจุดที่ยังพอสังเกตได้ว่าความอยากกำลังจะเกิดขึ้นอย่างไร [11][20]

“เมื่อมีผัสสะ ขณะที่มีผัสสะ เราต้องมีความรู้ธรรมะเข้าไปจัดการกับผัสสะ ให้ผัสสะมันเดินไปทางฝ่ายที่สว่างไสว รู้ธรรมะ ป้องกันกิเลส แล้วก็ไม่มีความทุกข์” [20]

ในทางปฏิบัติ เมื่อเห็นสิ่งถูกใจ คนอาจทันเห็นความพอใจก่อนที่จะคิดว่าต้องได้สิ่งนั้นมาเป็นของตน เมื่อพบสิ่งขัดใจ ก็อาจรู้ทันความไม่พอใจก่อนที่จะโต้ตอบด้วยความขัดเคือง ความรู้สึกขั้นต้นเกิดขึ้นได้ สิ่งที่ผู้ฝึกศึกษาได้คือมันจะนำไปสู่ ตัณหา หรือความอยากที่เข้าครอบงำ แล้วต่อไปเป็นความยึดถือหรือไม่ ลำดับที่สิ่งหนึ่งเป็นเหตุให้อีกสิ่งหนึ่งเกิดนี้ คือส่วนของ ปฏิจจสมุปบาท ที่ท่านนำมาอธิบายให้เห็นในประสบการณ์ประจำวัน [11][15][20]

ด้วยเหตุนี้ คำว่า ที่นี่และเดี๋ยวนี้ จึงมีวิธีตรวจสอบในตัวเอง คนที่รู้ทันจนความอยากไม่ปรุงต่อเป็นความยึดถือ ย่อมสังเกตผลที่ใจของตนในคราวนั้นได้ ท่านเรียกคุณสมบัติที่รู้เห็นได้ด้วยตนเองว่า สันทิฏฐิโก และอธิบายคำว่า อกาลิโก ในแง่ที่ว่าปฏิบัติเมื่อใดก็เห็นผลของการปฏิบัติเมื่อนั้น การรู้ผลในคราวหนึ่งยังเปิดให้ฝึกต่อในคราวที่พบสิ่งกระทบอย่างอื่น [1][15][16][19][20]

การมีสติเมื่อได้ยินคำทักท้วง

ตัวอย่างเช่น เมื่อมีผู้ทักท้วงเรื่องงานต่อหน้าเพื่อนร่วมงาน ผู้ฟังอาจรู้สึกไม่สบายใจ แล้วคิดว่าตนเสียหน้าและต้องตอบโต้ ในเหตุการณ์นี้ การได้ยินคำทักท้วง ความไม่สบายใจ และความคิดที่จะตอบโต้เป็นคนละขั้นกัน หากรู้ทันความไม่สบายใจ ผู้ฟังยังมีโอกาสพิจารณาว่าอีกฝ่ายทักท้วงเรื่องใด และควรชี้แจงหรือแก้ไขอย่างไร แม้ขณะนั้นจะยังรู้สึกสะเทือนใจอยู่ก็ตาม [11][20]

ในกระบวนการนี้ สติ ทำหน้าที่ระลึกถึงความเข้าใจที่มีอยู่ ท่านกล่าวถึงการฝึกให้สติเร็วพอ “สำหรับขนเอาปัญญาคือความรู้มาทันเวลาเมื่อมีผัสสะ” [20] คนอาจอธิบายโทษของความโกรธได้คล่องในเวลาปกติ แต่เมื่อได้ยินคำทักท้วงก็อาจระลึกถึงความรู้นั้นไม่ทัน การฝึกจึงเกี่ยวทั้งกับการมีความเข้าใจไว้ก่อน และการระลึกใช้ความเข้าใจนั้นได้ทันในเหตุการณ์จริง ส่วนสมาธิช่วยให้จิตตั้งมั่นพอที่จะดูสิ่งที่เกิดขึ้นตามจริง [10][15][20]

บางคราวแทบไม่มีเหตุภายนอกให้เห็นชัด ท่านให้ผู้ฟังสังเกตกระทั่งเวลาที่รู้สึกขัดใจ อึดอัด โดยยังบอกไม่ได้ว่ากำลังไม่ชอบอะไร ท่านยกความรบกวนทำนองนี้มาพูดในเรื่อง นิวรณ์ คือสิ่งที่กั้นจิตจากความสงบ ประโยชน์ของการสังเกตอยู่ที่การรู้จักความร้อนตั้งแต่ยังไม่ถึงขั้นเอะอะกับใคร และรู้จักความต่างเมื่อสิ่งรบกวนนั้นระงับลง [17]

นิพพานในอริยสัจ 4 และความหมายของการทำความดับทุกข์ให้แจ้ง

ใน ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร พระพุทธเจ้าทรงแสดงอริยสัจพร้อมกับกิจที่พึงทำต่อความจริงแต่ละข้อ คือ ทุกข์ควรกำหนดรู้ สมุทัยหรือเหตุให้เกิดทุกข์ควรละ นิโรธหรือความดับทุกข์ควรทำให้แจ้ง และมรรคหรือทางดำเนินถึงความดับทุกข์ควรเจริญ [23] นิพพานสัมพันธ์กับข้อที่สามโดยตรง เพราะทุกขนิโรธที่ตรัสถึงคือความดับตัณหาโดยสิ้นเชิง คำว่า ทำให้แจ้ง จึงหมายถึงประจักษ์ความดับนั้นด้วยตนเอง ส่วนสิ่งที่ต้องลงมือฝึกให้เจริญคือมรรค [23]

ในตัวอย่างเรื่องคำทักท้วง ผู้ฟังอาจเริ่มกำหนดรู้ทุกข์เมื่อสังเกตว่า แม้อีกฝ่ายพูดจบแล้ว ตนก็ยังร้อนใจอยู่ ครั้นสังเกตว่ากำลังคิดหาคำพูดเพื่อเอาชนะ จึงเห็นว่าความอยากรักษาหน้ายังทำให้ตนเป็นทุกข์ เมื่อวางความอยากตอบโต้ลงได้ ย่อมรู้ด้วยตนเองว่าความร้อนใจส่วนนั้นสงบลง แม้ยังมีงานต้องแก้ไข การเห็นความดับในเหตุการณ์หนึ่งช่วยให้เข้าใจความหมายของการฝึก ส่วนความดับทุกข์ถึงที่สุดตามอริยสัจหมายถึงการสิ้นตัณหาโดยสิ้นเชิง [9][20][23]

อริยมรรคมีองค์แปดในชีวิตประจำวัน

การมีสติทันในเหตุการณ์หนึ่งมีสิ่งที่ต้องฝึกไว้ก่อน ในคำบรรยายแก่ครูอาจารย์ ท่านเชื่อมเรื่องผัสสะเข้ากับ อริยมรรคมีองค์แปด คือทางปฏิบัติที่องค์ต่าง ๆ ช่วยกัน เริ่มจากเห็นเหตุแห่งทุกข์ตามจริง เมื่อเห็นชัดว่าการเอาคืนจะทำให้เรื่องบานปลาย ความตั้งใจที่จะพูดหรือทำก็ค่อยเปลี่ยนไป สององค์แรกจึงได้แก่ความเห็นชอบและความดำริชอบ จากนั้นความเข้าใจปรากฏออกมาทางการพูด การกระทำ และการเลี้ยงชีพ ส่วนความเพียร สติ และสมาธิ ทำให้ฝึกเช่นนั้นได้ต่อเนื่องและรู้ตัวทันในคราวที่จำเป็น [1][14][15][20]

ท่านสรุปความสัมพันธ์ระหว่างทางฝึกกับผลไว้ว่า “อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นตัวการปฏิบัติ” [20] แล้วกล่าวต่อถึง สัมมาญาณะ คือความรู้ถูกต้อง และ สัมมาวิมุตติ คือความหลุดพ้นอย่างถูกต้อง การนับเช่นนี้ช่วยให้เห็นว่าการประกอบอาชีพหรือการระวังคำพูดอยู่บนทางฝึกเดียวกับการนั่งอบรมจิต เพราะล้วนเกี่ยวกับว่าคนจะปล่อยให้กิเลสกำหนดชีวิตเพียงใด [1][5][20]

ในกลุ่มผู้ปฏิบัติชาวต่างประเทศ ท่านยก อานาปานสติภาวนา คือการอบรมสติโดยอาศัยลมหายใจ และอธิบายผลที่ต้องการให้เห็นนอกเวลาฝึก ปัญญาช่วยให้รู้ว่าจะยึดอะไรไว้ไม่ได้ สติช่วยให้ระลึกได้ในคราวที่ชอบหรือชัง ส่วนสมาธิช่วยประคองจิตให้มั่นอยู่ในความเข้าใจนั้น ตัวชี้ผลจึงกลับมาอยู่ในชีวิตธรรมดา คือเมื่อมีสิ่งน่าชอบหรือน่าชังเข้ามา คนยังเกี่ยวข้องกับสิ่งนั้นตามที่ควรได้เพียงใด [16][18]

ความสงบตามธรรมชาติกับการปฏิบัติ

พุทธทาสภิกขุเห็นว่าลำพังเหตุธรรมชาติก็ทำให้คนมีช่วงพักจากกิเลสได้ เช่น เวลาหลับสนิท หรือเมื่อไม่มีเรื่องเร้าความอยาก ความโกรธ ความหลง ท่านเรียกช่วงที่ใจได้พักเช่นนี้ว่าช่วยหล่อเลี้ยงชีวิต หากดูแต่ตอนที่กิเลสกำลังครอบงำจิต ก็จะมองข้ามประสบการณ์อีกมากในวันเดียวกัน [4][6][7][8][9][12][19] แต่ขณะหลับ คนไม่ได้กำลังศึกษาว่าอะไรทำให้เกิดความยึดถือ พอตื่นมาพบเหตุเดิมก็อาจร้อนอย่างเดิมได้ ประโยชน์ด้านการฝึกจึงอยู่ตรงที่รู้จักสังเกตความต่างนี้ในเวลาตื่น แล้วค่อย ๆ เข้าใจเหตุที่ทำให้ใจร้อนหรือเย็น [4][8][14][20]

ความหมายของ “มีนิพพานเป็นอารมณ์” และ “นิพพานเป็นอายตนะ”

ในปาฐกถาเรื่องจิตว่าง คำถามตั้งต้นคือ เมื่อจิตว่างแล้ว จิตยังมีอะไรให้รู้หรือไม่ อารมณ์ ในคำถามนี้หมายถึงสิ่งที่จิตรับรู้ ท่านตอบได้สองทาง คือจะพูดว่าจิตมีความว่างเป็นอารมณ์ก็ได้ หรือจะพูดถึงสิ่งที่จิตกำลังรับรู้ในขณะนั้นก็ได้ โดยมีเงื่อนไขสำคัญว่า

“อารมณ์ในขณะนั้น ไม่ถูกยึดมั่นถือมั่นว่าตัวตน” [13]

เมื่อท่านใช้คำว่า มีนิพพานเป็นอารมณ์ ท่านกล่าวถึง บรมสุญญตา คือความว่างอย่างยิ่ง ผู้อ่านที่คุ้นกับคำว่า อารมณ์ของสมาธิ อาจเข้าใจแง่ที่ว่า จิตมีสิ่งที่กำลังรู้อยู่ แต่ข้อความตอนนี้กล่าวกว้างถึงจิตที่รู้โดยไม่ยึด การตีความว่าท่านกำลังสอนให้ตั้งจิตเพ่งนิพพานเป็นวิธีทำสมาธิโดยเฉพาะ จึงเกินไปจากคำถามและคำตอบในปาฐกถา [13]

ส่วนคำบรรยาย นิพพานนั้นเป็นอายตนะ มิใช่อารมณ์ ตั้งคำถามถึง ตัวนิพพานเมื่อกล่าวถึงที่สุดแห่งทุกข์ ท่านขยายคำว่า อายตนะนั้นมีอยู่ ว่า “มันมีความหมายเท่ากับว่าสิ่งนั้นมีอยู่ สิ่งนั้นมีอยู่ แต่มิใช่อารมณ์” [21] แล้วอธิบายว่า จะกำหนดนิพพานเป็นธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม เป็นโลกนี้ โลกอื่น หรือเป็นภาวะละเอียดชนิดใดที่จิตเข้าไปอยู่ ก็ยังไม่ตรงกับสิ่งที่ท่านกำลังกล่าวถึง [21]

ในคำบรรยายตอนหลัง ท่านกล่าวถึงสำนวน มีอารมณ์คือพระนิพพาน แล้วอธิบายว่า “ถ้าถึงเข้าแล้วมันไม่เป็นอารมณ์” [21] ทั้งสองตอนจึงมีบริบทต่างกัน ปาฐกถาเรื่องจิตว่างอธิบายว่าจิตยังรับรู้ได้โดยไม่ยึดถือสิ่งที่รู้ ส่วนคำบรรยายเรื่องอายตนะกล่าวถึงนิพพานเมื่อถึงที่สุดแห่งทุกข์ การนึกถึงนิพพานกับการประจักษ์ความดับทุกข์จึงควรเข้าใจแยกกัน [13][21]

นิพพานกับสิ่งที่เหตุปัจจัยปรุงแต่ง

กิเลสเองก็อาศัยเหตุจึงเกิด พุทธทาสภิกขุอธิบายแก่ครูอาจารย์ว่า สิ่งใดเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไปตามเหตุ ท่านเรียกสิ่งนั้นว่า สังขาร ในความหมายนี้ ความโกรธแต่ละครั้งจึงมีเหตุให้พิจารณาได้ ทั้งสิ่งที่ได้ยิน ความรู้สึกขัดใจ และการเข้าไปถือว่าตนถูกกระทบ การเห็นเหตุเหล่านี้ช่วยให้เข้าใจว่าทำไมความโกรธจึงเปลี่ยนแปลงได้ และทำไมการฝึกตรงผัสสะจึงมีผล [11][19][20]

เมื่ออธิบายนิพพานถึงที่สุด ท่านใช้คำว่า วิสังขาร เรียกด้านที่สิ่งต่าง ๆ ปรุงแต่งให้จิตหลงและเป็นทุกข์อีกไม่ได้ [1][10] คำอธิบายนี้สัมพันธ์กับคำว่า เหนือโลก ในการบรรยายของท่าน คนยังเห็น ได้ยิน และทำหน้าที่อยู่ท่ามกลางโลก แต่สิ่งที่มากระทบหมดอำนาจที่จะทำให้เกิดความยึดถืออย่างเดิม [1][9][18] ในเทศนาวันขึ้นปีใหม่ ท่านอธิบายจากอีกด้านว่า ของใหม่ในปฏิทินย่อมกลายเป็นของเก่า ส่วนความว่างที่ท่านเชื่อมกับนิพพานพ้นจากการกลายเป็นของเก่าหรือของใหม่อย่างสิ่งที่เปลี่ยนไปตามเวลา คำว่า เหนือเวลา ในเทศนานี้จึงมีน้ำหนักต่างจากคำสอนเรื่อง รู้ผลได้เดี๋ยวนี้ คำแรกกล่าวถึงลักษณะของสิ่งที่เข้าถึง ส่วนคำหลังกล่าวถึงเวลาที่คนตรวจดูผลของการปฏิบัติได้ [2][15][20]

เมื่อท่านอธิบายแก่ผู้ฟังต่างศาสนา

ในการบรรยายแก่ชาวต่างประเทศ ท่านใช้คำอังกฤษ positive และ negative อธิบายแรงที่ดึงใจให้เข้าหาสิ่งชอบและผลักไสสิ่งชัง ท่านยังเปรียบการมีชีวิตพ้นจากอำนาจของทั้งสองด้านกับการอยู่กับพระเป็นเจ้า ตามภาษาที่ผู้ฟังคริสต์คุ้นเคย [17][18] จุดที่ท่านนำมาเทียบคือประสบการณ์ของผู้พ้นจากการถูกความชอบชังบีบคั้น คำเปรียบในวงสนทนานี้จึงควรอ่านตามจุดประสงค์ของผู้พูด การนำไปสรุปว่าคำสอนเรื่องพระเป็นเจ้ากับนิพพานตรงกันในรายละเอียดทุกด้านย่อมไกลกว่าสิ่งที่คำบรรยายแสดงไว้ [17][18]

ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับนิพพาน

ความเชื่อว่านิพพานเป็นสถานที่หลังความตาย

เมื่อพูดถึงการ ไปนิพพาน ภาษาชวนให้นึกถึงคนออกเดินทางจากที่หนึ่งไปอีกที่หนึ่ง ท่านเล่าว่าในคำเทศน์มีถึงคำเรียกเมืองนิพพานว่า อมตะมหานคร ผู้ฟังจึงอาจสงสัยว่าต้องสั่งสมบุญอีกกี่ชาติจึงจะไปถึง [14][16][19] แต่หากนิพพานหมายถึงการดับสิ่งที่กำลังเผาใจ สิ่งที่ต้องพิจารณาจึงอยู่ที่เหตุให้เกิดความร้อนใจนั้น ในคำบรรยาย [14] ท่านยกเรื่องกายที่ยาวประมาณวาหนึ่งซึ่งพร้อมด้วยการรับรู้และใจมาอธิบายว่า ทั้งความทุกข์ ความดับ และทางฝึกให้ถึงความดับ ล้วนศึกษาได้ในชีวิตที่กำลังรับรู้อยู่นี้ [14][16][20]

เหตุที่บางคนกลัวหรือรังเกียจนิพพาน

ในการอบรมพระนวกะเมื่อปี 2533 พุทธทาสภิกขุกล่าวถึงผู้ที่ “เกลียดนิพพาน กลัวนิพพาน” ท่านเล่าถึงหญิงคนหนึ่งที่มาช่วยงานวัดและบอกว่าอยากไปนิพพาน ท่านทราบว่าเธอชอบรำวง จึงบอกว่าที่นิพพานไม่มีรำวง เมื่อได้ฟังเช่นนั้นเธอก็ขอถอนคำ ด้วยเคยนึกว่าเมืองนิพพานคงมีรำวงสนุกกว่าเมืองมนุษย์ เรื่องนี้แสดงให้เห็นว่า เมื่อคนเข้าใจความสุขสูงสุดตามสิ่งที่ตนพอใจอยู่แล้ว ก็อาจรู้สึกเสียดายหรือหวาดกลัวเมื่อได้ยินว่านิพพานพ้นจากความเพลิดเพลินเช่นนั้น [9]

อีกความเชื่อหนึ่งที่ท่านพบแม้ในหมู่ผู้มีการศึกษา คือผู้ที่พ้นจากความยินดียินร้ายคงได้แต่นอนนิ่งเหมือนท่อนไม้และช่วยเหลือใครไม่ได้ บางคนจึงถึงกับเห็นว่าควรกันเรื่องนิพพานออกจากการศึกษา ท่านชวนให้พิจารณาจากเวลาที่ความโกรธหรือความอยากสงบลง ในเวลาเช่นนั้น คนยังมองเห็นความเดือดร้อนของผู้อื่นและช่วยเหลือเขาได้ ยิ่งความชอบชังส่วนตัวมีอิทธิพลน้อยลง ก็ยิ่งมีอิสระในการตัดสินใจ ความเย็นชั่วคราวนี้เองที่ท่านเห็นว่าช่วยหล่อเลี้ยงชีวิต [9]

ความดับของกิเลสกับความตายของร่างกาย

คำถามที่ท่านเคยได้รับคือ ถ้าต้องตายก่อนแล้วจะเอาความรู้สึกที่ไหนมารู้นิพพาน ท่านทักท้วงตั้งแต่สมมติฐานของคำถาม เพราะคนที่ยังมีชีวิตอยู่ก็สังเกตได้ว่าความยึดถือเกิดเมื่อใด และหยุดเมื่อใด [3][4] การที่ไฟโทสะดับเป็นเรื่องหนึ่ง การที่ร่างกายสิ้นชีวิตเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ยิ่งไปกว่านั้น ในคำอธิบายเรื่องนิพพานธาตุ ท่านอธิบายว่าผู้ที่สิ้นกิเลสแล้วแต่ยังรับรู้สุขและทุกข์ได้ ความรู้สึกยังปรากฏ แต่ไม่ปรุงต่อเป็นกิเลส [9][15] และเมื่อกล่าวถึงนิพพานโดยตรง ท่านก็ปฏิเสธทั้งภาพการเดินทางไปอีกโลกและภาพการดับสูญ [21]

ความสบายเมื่อได้สิ่งที่ชอบกับความสงบเมื่อพ้นกิเลส

ผู้ที่รอคอยคำชมอาจรู้สึกสบายใจเมื่อมีคนชม แต่หากวันต่อมายังร้อนใจเมื่อไม่มีใครกล่าวถึงผลงาน ก็แสดงว่าความสงบในคราวแรกเกิดเพราะความอยากได้รับการตอบสนอง ตัวอย่างนี้ช่วยแยกความเย็นใจตามความหมายสามัญออกจากความเย็นเพราะกิเลสหมดอำนาจ [9][16][17] ในทำนองเดียวกัน ความสงบระหว่างทำสมาธิแสดงว่ากิเลสระงับอยู่ในเวลานั้น ส่วนจะสิ้นเหตุที่ทำให้กิเลสเกิดหรือไม่ เป็นอีกประเด็นหนึ่งที่ต้องพิจารณา [8][9][10][15]

เมื่อสิ้นตัณหาแล้ว อะไรเป็นกำลังให้ทำงาน

ข้อสงสัยนี้มาจากความเข้าใจว่าความอยากเป็นกำลังสำคัญให้คนลงมือทำงาน ในคำบรรยายแก่ครูอาจารย์ พุทธทาสภิกขุอธิบายว่า สติปัญญา ก็เป็นกำลังให้ทำงานได้ เพราะทำให้รู้ว่าอะไรควรทำ การกระทำนั้นจะให้ผลอย่างไร และสิ่งใดอาจก่อทุกข์แก่ตนเองหรือผู้อื่น [19] เช่น นักเรียนที่เห็นว่าตนยังอธิบายเรื่องหนึ่งไม่ได้ ย่อมมีเหตุให้อ่านหนังสือหรือทดลองต่อ แม้จะไม่มีความคิดเอาชนะเพื่อนก็ตาม [19]

ในคำบรรยายแก่พระนิสิต ท่านกล่าวถึงข้อวิจารณ์ว่านิพพานเป็น ข้าศึกแก่การพัฒนา [6] เมื่ออ่านคู่กับคำสอนแก่ผู้ครองเรือน จะเห็นว่าคำตอบของท่านครอบคลุมถึงความสัมพันธ์ด้วย ผู้ที่วางความถือมั่นในงานหรือในคนที่ตนรัก ยังมีงานต้องทำและมีคนที่ต้องดูแล สิ่งที่เปลี่ยนไปคือความมุ่งหมายในการทำหน้าที่ คนหนึ่งอาจทำเพื่อให้ผลงานประกาศความสำคัญของตน อีกคนทำเพราะเข้าใจว่างานนั้นจำเป็นแก่ใคร ความรับผิดชอบกับการวางความเห็นแก่ตัวจึงดำเนินไปด้วยกันได้ [5][6][18][19]

ผู้ครองเรือนกับการศึกษานิพพาน

ท่านพบข้อทักท้วงทั้งเมื่อพูดเรื่องสุญญตาแก่ผู้ครองเรือน และเมื่อพูดเรื่องนิพพานแก่พระบวชใหม่ คำตอบของท่านเริ่มจากข้อเท็จจริงเดียวกันว่า ความโลภ ความโกรธ ความหลง ทำให้ทั้งผู้ครองเรือนและผู้บวชเกิดความร้อนใจได้ ผู้ที่มีหน้าที่ทางบ้านมากยิ่งมีโอกาสกระทบเรื่องถูกใจและขัดใจบ่อย และมีเหตุให้รู้จักจัดการกับความยึดถือในหน้าที่เหล่านั้น [5][16][19][20] ท่านเปรียบ นิพพานชิมลอง กับสินค้าตัวอย่าง คนยังไม่ได้สินค้าทั้งหมดก็ตัดสินจากตัวอย่างได้ว่าของนั้นมีลักษณะอย่างไร จุดร่วมที่ทำให้เปรียบได้คือความเย็นเมื่อกิเลสไม่เผาใจ ส่วนที่ต้องศึกษาต่อคือทำอย่างไรเหตุแห่งความร้อนจึงจะสิ้นไป [4][9][16]

สรุป

พุทธทาสภิกขุอธิบายนิพพานจากความเย็นที่คนรู้ได้ด้วยตนเองเมื่อกิเลสสงบ ความเย็นชั่วคราวทำให้รู้จักรสของการพ้นจากความเร่าร้อน ส่วนนิพพานถึงที่สุดหมายถึงความสิ้นเหตุที่จะทำให้กลับมายึดถือและเป็นทุกข์อีก [3][4][5][9][15][19] ในชีวิตประจำวัน การฝึกเริ่มได้เมื่อเห็นหรือได้ยินสิ่งที่ทำให้พอใจหรือขัดใจ ผู้ฝึกอาจสังเกตได้ว่า ความรู้สึกนั้นกลายเป็นความอยากเมื่อใด และตนเริ่มถือว่าเป็นเรื่องของ “ตัวกู–ของกู” เมื่อใด [11][20]

ดูเพิ่ม

  • สุญญตาและจิตว่าง — ความหมายของการว่างจากตัวตนในชีวิตผู้ครองเรือน [5][13]
  • ตัวกู–ของกู — ความเกิดและความดับของความรู้สึกว่ามีตัวผู้ยึดถือ [3][4][14]
  • ผัสสะและเวทนา — ลำดับจากการรับรู้ไปสู่ความรู้สึกและความอยาก [11][20]

รายการอ้างอิงที่ใช้ในบทความ

[1] พุทธทาสภิกขุ, “พรรษากาลเทศนา เข้าพรรษาด้วยธรรมชีวี”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2019-05-24-10-12-36-5.html

[2] พุทธทาสภิกขุ, “เทศน์ในวันขึ้นปีใหม่ ปี 2513 เทศนาวันขึ้นปีใหม่”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2512.html

[3] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระที่หน้าโรงหนัง เรื่อง โอวาทปาฏิโมกข์ ปี 2513 ครั้งที่2/ปริญญาของสวนโมกข์”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2513-1-6.html

[4] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระที่หน้าโรงหนัง เรื่อง โอวาทปาฏิโมกข์ ปี 2512 ครั้งที่17/ตายเสียก่อนตาย”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2512-16-2.html

[5] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะราชภัฏ ปี 2521 ครั้ง 2 สุญญตา”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2521-2-7.html

[6] พุทธทาสภิกขุ, “บรรยายแก่พระนิสิตมหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย ปี 2533 ครั้งที่ 1 เรื่อง แพของพระพุทธเจ้ากำลังแตก”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2533-1-6.html

[7] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะในพรรษา ปี 2527 โครงสร้างของอานิสงส์แห่งพรหมจรรย์”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2527-13.html

[8] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนิสิต ม.มหิดล ชุด เตกิจฉกธรรม ปี 2514 ครั้งที่ 14 ความไม่มีโรคแห่งชีวิต”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2514-14-3.html

[9] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะในพรรษา ปี 2533 ครั้ง 7 นิพพาน”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2533-7-2.html

[10] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะในพรรษา ปี 2523 ครั้ง 2 ถาม ตอบปัญหา”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2523-2-10.html

[11] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะในพรรษา ปี 2514 ครั้ง 17 ศึกษาพุทธศาสนาจากเวทนา”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2514-17.html

[12] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมนักศึกษามหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์บางเขน และศิลปากร เรื่อง ธรรมชาติช่วยได้”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2019-05-24-06-42-45-2.html

[13] พุทธทาสภิกขุ, “ปาฐกถาธรรมที่พุทธสมาคม สิ่งที่ยังเข้าใจผิดกันอยู่”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2019-05-24-06-29-31-3.html

[14] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระที่หน้าโรงหนัง เรื่อง โอวาทปาฏิโมกข์ ปี 2513 ครั้งที่23/ตัวกูออกไป นิพพานเพราะอะไร”, https://www.pagoda.or.th/buddhadasa/2513-22.html

[15] พุทธทาสภิกขุ, “บรรยายแก่พระนิสิตมหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย ปี 2528 ครั้งที่ 1 เรื่องนิพพาน”, https://www.pagoda.or.th/buddhadasa/2528-1-8.htm

[16] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะวัดชลประทานฯ ปี 2530 ครั้ง 2 นิพพานที่นี่และเดี๋ยวนี้”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2530-2-3.html?utm_source=chatgpt.com

[17] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมชาวต่างประเทศ อบรมผู้ปฏิบัติจิตตภาวนา 2531 นิพพาน”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2531-9.html?utm_source=chatgpt.com

[18] พุทธทาสภิกขุ, “ธรรมะบรรยายแก่คณะชาวต่างประเทศ 2533 ครั้ง ๒ การมีชีวิตชนิดที่ไม่มีตัวตน (นิพพานโดยประสงค์)”, https://www.pagoda.or.th/buddhadasa/2533-30.html

[19] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมนักศึกษาครูบาอาจารย์จาก มศว. ประสานมิตร กทม. ครั้ง 1 นิพพานเท่าที่พุทธบริษัทต้องทราบ”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/1-8.html

[20] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมนักศึกษาครูบาอาจารย์จาก มศว. ประสานมิตร กทม. ครั้ง 2 การมีนิพพานในชีวิตประจำวัน”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2-8.html

[21] พุทธทาสภิกขุ, “อบรมพระนวกะราชภัฏจากวัดชลฯ ปี 2535 เรื่อง นิพพานนั้นเป็นอายตนะ มิใช่อารมณ์”, https://pagoda.or.th/buddhadasa/2533-6-4.html

[22] นิพพานสุขสูตร, อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต, พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม 23, https://84000.org/tipitaka/read/m_siri.php?B=23&siri=197

[23] ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร, สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค, พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม 19, https://84000.org/tipitaka/read/m_siri.php?B=19&fontsz=0&siri=391

[24] พุทธทาสภิกขุ, “ปาฐกถาธรรมทางโทรทัศน์วันมาฆบูชา”, https://www.pagoda.or.th/buddhadasa/2019-05-24-06-35-48.html ฉบับเผยแพร่โดยหอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ, https://main.bia.or.th/566981/

Share