โบสถ์สวนโมกข์ หรือที่รู้จักกันในชื่อ “โบสถ์เขาพุทธทอง” เป็นหนึ่งในสถานที่สำคัญของสวนโมกขพลาราม หรือวัดธารน้ำไหล จังหวัดสุราษฎร์ธานี เพราะไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ประกอบสังฆกรรมเท่านั้น แต่ยังเป็นภาพสะท้อนอุดมคติของท่านพุทธทาสภิกขุอย่างชัดเจน

โบสถ์แห่งนี้ไม่มีอาคารใหญ่โต ไม่มีหลังคาวิจิตร ไม่มีผนังปิดล้อมเหมือนอุโบสถทั่วไป หากแต่เป็นลานกลางแจ้งบนยอดเขา มีต้นไม้เป็นเสมือนผนัง และมีท้องฟ้าเป็นหลังคา ความเรียบง่ายนี้ไม่ใช่ความขาดแคลน แต่เป็นความตั้งใจที่จะย้อนกลับไปสู่ความบริสุทธิ์ของพระพุทธศาสนาในสมัยพุทธกาล

ท่านพุทธทาสมีความตั้งใจที่จะทำให้โบสถ์สวนโมกข์เรียบง่ายและประหยัดมากที่สุด เพราะท่านมองว่า ในสมัยพุทธกาลไม่ได้มีอาคารอุโบสถหรูหราอย่างที่พบเห็นกันในปัจจุบัน การทำสังฆกรรมสามารถทำได้ในพื้นที่กลางดิน หรือในสถานที่ที่กำหนดเขตอย่างถูกต้องตามพระวินัย

หัวใจสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ตัวอาคาร แต่อยู่ที่การกำหนดเขตให้เป็น “วิสุงคามสีมา” หรือเขตที่แยกออกจากหมู่บ้าน เพื่อใช้เป็นพื้นที่ประกอบสังฆกรรมอย่างสมบูรณ์

ด้วยเหตุนี้ โบสถ์เขาพุทธทองจึงเป็นอุโบสถที่กลับไปสู่แก่นแท้ของพระพุทธศาสนา คือเรียบง่าย ไม่ฟุ่มเฟือย และอยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างกลมกลืน

สิ่งที่น่าสนใจอย่างยิ่งคือ ระหว่างการเกลี่ยหน้าดินบนยอดเขาพุทธทอง ได้มีการพบร่องรอยว่า พื้นที่บริเวณนี้เคยเป็นฐานพระเจดีย์เก่าสมัยศรีวิชัยมาก่อน

มีการพบอิฐแบบศรีวิชัยกระจัดกระจายอยู่ในบริเวณนั้น รวมถึงหลุมลึกขนาดท่วมหัวคน ซึ่งเชื่อว่าเกิดจากการลักลอบขุดหาทรัพย์สมบัติในอดีต ท่านพุทธทาสและคณะจึงช่วยกันเกลี่ยอิฐและดินเพื่อถมหลุมให้เต็ม แล้วปรับพื้นด้านบนให้เรียบเสมอกัน

พื้นที่ที่เคยเป็นฐานเจดีย์โบราณจึงได้รับชีวิตใหม่ กลายเป็นอุโบสถกลางธรรมชาติของสวนโมกข์ เป็นเสมือนการเชื่อมต่อระหว่างประวัติศาสตร์ ศรัทธา และการปฏิบัติธรรมในยุคปัจจุบัน

ก่อนที่จะได้รับอนุมัติให้เป็นวิสุงคามสีมาอย่างเป็นทางการ ท่านพุทธทาสเคยใช้พื้นที่นี้เป็น “อรัญสีมา” หรือสีมาป่าอยู่สองสามครั้ง เนื่องจากบริเวณดังกล่าวอยู่ห่างไกลจากหมู่บ้าน

ภายหลังเมื่อทางการอนุมัติวิสุงคามสีมาแล้ว จึงมีการปักหมุดกำหนดเขตสีมาคร่อมพื้นที่ฐานเจดีย์เก่าบนยอดเขาพุทธทองทั้งหมด ทำให้สถานที่แห่งนี้เป็นโบสถ์ที่ถูกต้องสำหรับการทำสังฆกรรม

สิ่งที่สะท้อนจุดยืนของท่านพุทธทาสอย่างชัดเจน คือท่านปฏิเสธการจัดพิธี “ฝังลูกนิมิต” เพราะเห็นว่าการฝังลูกนิมิตในหลายกรณีมักกลายเป็นเครื่องมือในการหาเงินเข้าวัดมากกว่าจะเป็นสาระสำคัญทางพระวินัย

สำหรับท่านพุทธทาส เพียงการกำหนดเขตวิสุงคามสีมาให้ถูกต้องก็เพียงพอแล้ว ความศักดิ์สิทธิ์ของโบสถ์จึงไม่ได้อยู่ที่พิธีกรรมใหญ่โต แต่อยู่ที่ความถูกต้อง ความเรียบง่าย และเจตนาที่บริสุทธิ์