Parasite ของผู้กำกับ บงจุนโฮ (Bong Joon-ho) มักถูกพูดถึงในฐานะหนังว่าด้วยชนชั้น ความเหลื่อมล้ำ และช่องว่างระหว่างคนรวยกับคนจน แต่ถ้าลองมองผ่านเลนส์พุทธธรรมอย่างเป็นกลาง หนังเรื่องนี้ยังพาเราไปเจอคำถามอีกข้อหนึ่งที่น่าสนใจมาก ในเมื่อชีวิตของเราต่างต้องพึ่งพากัน อะไรทำให้การพึ่งพานั้นกลายเป็นการเอาเปรียบ การแข่งขัน และในที่สุดก็กลายเป็นการเบียดเบียนกันทั้งสองฝ่าย?

[คำเตือน บทความนี้เป็นการมองเรื่องราวผ่านพุทธธรรม และมีการเปิดเผยสาระสำคัญของเรื่อง]

ใครกันแน่คือ Parasite

เรื่องเริ่มจากครอบครัวคิม พ่อ แม่ ลูกชาย และลูกสาวที่อาศัยอยู่ในห้องกึ่งใต้ดิน รายได้ไม่แน่นอน ต้องรับจ้างพับกล่องพิซซ่า และคอยหา Wi-Fi ฟรีจากบ้านข้าง ๆ วันหนึ่ง คีอู ลูกชาย ได้โอกาสเข้าไปเป็นครูสอนภาษาอังกฤษให้ลูกสาวของครอบครัวพัค ครอบครัวร่ำรวยที่อาศัยอยู่ในบ้านหลังใหญ่บนเนิน เมื่อประตูเปิดออกหนึ่งบาน คีอูก็ค่อย ๆ พาสมาชิกในครอบครัวเข้าไปทีละคน

คีจอง น้องสาว กลายเป็น “Jessica” ครูศิลปะผู้เชี่ยวชาญ
คีแท็ก ผู้เป็นพ่อ ได้งานเป็นคนขับรถ
ชุงซุก ผู้เป็นแม่ เข้ามาเป็นแม่บ้าน

ครอบครัวคิมได้เงิน ครอบครัวพัคได้คนมาทำงานที่ตนต้องการ

เมื่อดูจากด้านหนึ่ง ชื่อ Parasite จึงเหมือนจะหมายถึงครอบครัวคิมที่ค่อย ๆ แทรกตัวเข้าไปเกาะครอบครัวคนรวยกิน แต่บงจุนโฮไม่เคยวางเรื่องให้เรียบง่ายแบบนั้น เขาอธิบายว่าครอบครัวคนรวยก็ต้องพึ่งพาแรงงานของคนอีกชนชั้นอย่างมาก ทั้งคนขับรถ แม่บ้าน และครูของลูก และตั้งใจให้ความสัมพันธ์ในเรื่องซับซ้อนกว่าภาพ “คนจนผู้ดีต่อสู้กับคนรวยผู้ชั่วร้าย”

การพึ่งพาที่เปลี่ยนไป

ในธรรมชาติ สิ่งมีชีวิตอยู่ร่วมกันได้หลายแบบ ถ้าฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์ แต่อีกฝ่ายเสียประโยชน์ เราเรียกว่า parasitism ถ้าทั้งสองฝ่ายต่างได้ประโยชน์ เราเรียกว่า mutualism  แน่นอน ความสัมพันธ์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้างไม่ใช่ mutualism ในความหมายทางนิเวศวิทยาแบบตรงตัว แต่ถ้าใช้เป็นอุปมา มันทำให้เราเห็นบางอย่างใน Parasite ได้ชัดขึ้น

ครอบครัวพัคต้องการแรงงาน ครอบครัวคิมต้องการรายได้ ฝ่ายหนึ่งจ่ายเงิน อีกฝ่ายให้แรงงาน ความสามารถ และเวลา

การพึ่งพากันเองไม่ใช่ปัญหาเลย ความจริงแล้ว มนุษย์แทบไม่มีใครดำรงชีวิตอยู่ได้โดยไม่พึ่งคนอื่น อาหารที่เรากินมีคนปลูก เสื้อผ้ามีคนผลิต ถนนมีคนสร้าง ขยะมีคนเก็บ เด็กมีครูสอน คนป่วยมีคนรักษา แม้แต่คนที่ร่ำรวยพอจะซื้อบริการทุกอย่าง ก็ยังต้องอาศัยคนอื่นผลิตสิ่งเหล่านั้นขึ้นมา

พุทธทาสภิกขุเคยพูดถึงนายทุนกับกรรมกรไว้ตรงมากว่า

“ต่างรู้ชัดในข้อเท็จจริงที่ว่า มันต้องอาศัยกันและกัน”

ครอบครัวพัคไม่ได้เป็นคนเลว ถ้าเราอ่าน Parasite ว่า “คนรวยคือผู้ร้าย” เราจะทำให้หนังแบนลงไปมาก ครอบครัวพัคไม่ได้โกงค่าแรง Mr. Park ไม่ได้ทำร้ายคนขับรถ ไม่ได้ด่าทอลูกจ้าง หรือร่ำรวยมาจากอาชญากรรม ถ้าจะหาปัญหาของครอบครัวพัค มันจึงอยู่ในระดับที่ละเอียดกว่านั้น พวกเขาอยู่ในชีวิตที่สะดวกสบายจนแทบไม่จำเป็นต้องรับรู้ว่าคนที่ทำให้ชีวิตของตนสะดวกนั้นกำลังมีชีวิตแบบไหน และหนังใช้สองสิ่งธรรมดามากเพื่อแสดงระยะห่างนี้

กลิ่น 

กับ

ฝน

กลิ่นที่ข้ามเส้นไม่ได้

ตลอดเรื่อง Mr. Park พูดถึง “กลิ่น” ของคีแท็กหลายครั้ง มันเป็นกลิ่นที่เขาอธิบายไม่ถูกนัก แต่เชื่อมโยงกับคนที่นั่งรถไฟใต้ดิน สิ่งที่น่าสนใจคือ เขาไม่ได้เรียกคีแท็กมาด่าตรง ๆ ว่า “คุณเหม็น” หลายครั้งคำพูดเหล่านี้เกิดขึ้นในพื้นที่ส่วนตัว เช่น ตอนที่เขาคุยกับภรรยา โดยไม่รู้ว่าคีแท็กกำลังซ่อนตัวอยู่ใต้โต๊ะและได้ยินทุกคำ ดังนั้นมันจึงไม่ใช่การดูหมิ่นต่อหน้าอย่างจงใจ แต่สำหรับคีแท็ก คำพูดนั้นทำให้เขารู้ว่า ต่อให้ใส่สูท ทำงานดี พูดจาสุภาพ หรือพยายามกลมกลืนกับโลกของนายจ้างเพียงใด ก็ยังมีอะไรบางอย่างที่ติดตัวเขามาจากชีวิตกึ่งใต้ดิน

คุณปลอมใบปริญญาได้ เปลี่ยนเสื้อผ้าได้ ฝึกวิธีพูดได้ สร้างประวัติใหม่ได้ แต่เมื่อ Da-song ลูกชายของบ้านพัคสังเกตว่าคนขับรถกับแม่บ้าน “มีกลิ่นเหมือนกัน” ครอบครัวคิมก็เริ่มรู้ว่า มีบางอย่างจากชีวิตเดิมที่พวกเขาซ่อนไม่ได้ และในฉากสุดท้าย เมื่อกึนเซนอนบาดเจ็บอยู่บนพื้น Mr. Park ต้องเอื้อมไปหยิบกุญแจรถใกล้ร่างเขา แล้วแสดงอาการรังเกียจกลิ่นออกมา เขาไม่ได้ตั้งใจทำท่านั้นเพื่อดูถูกคีแท็ก แต่คีแท็กเห็น กลิ่นที่ถูกพูดถึงมาตลอดทั้งเรื่องกลับมาปรากฏอีกครั้ง ในขณะที่ลูกสาวของเขากำลังจะตายอยู่ตรงหน้า แล้วบางอย่างในตัวคีแท็กก็ขาดลง

“กลิ่น” ใน Parasite จึงไม่ได้ทำให้ครอบครัวพัคกลายเป็นคนชั่ว มันแสดงให้เห็นว่า คนสองกลุ่มสามารถอยู่ใกล้กันมากจนได้กลิ่นกัน แต่ยังอยู่ห่างกันมากจนแทบไม่เข้าใจชีวิตของกันและกัน

ฝนเดียวกัน คนละโลก

ถ้ากลิ่นคือช่องว่างทางชนชั้นที่มองไม่เห็น ฝน คือฉากที่ทำให้ช่องว่างนั้นมองเห็นได้ชัดที่สุด คืนที่ฝนตกหนัก ครอบครัวพัคยกเลิกการไปตั้งแคมป์แล้วกลับบ้าน สำหรับพวกเขา นั่นเป็นความไม่สะดวกเล็ก ๆ แต่เมื่อครอบครัวคิมหนีออกจากบ้านพัคและวิ่งกลับบ้าน เราเห็นพวกเขาวิ่งลงบันไดครั้งแล้วครั้งเล่า ลงจากบ้านบนเนิน ลงสู่ถนน ลงไปยังย่านที่ต่ำกว่า และสุดท้ายลงไปยังห้องกึ่งใต้ดินของตัวเอง

บ้านถูกน้ำท่วมแล้ว น้ำสกปรกทะลักเข้ามา ของใช้ลอยอยู่ในน้ำ โถส้วมพ่นสิ่งปฏิกูลออกมา คืนเดียวกันนั้น ครอบครัวคิมต้องไปนอนรวมกับผู้ประสบภัยคนอื่นในโรงยิม เช้าวันรุ่งขึ้น Mrs. Park มองออกไปนอกหน้าต่างด้วยความรู้สึกว่า หลังฝนตกอากาศสดใสขึ้น ท้องฟ้าดี และเหมาะกับการจัดงานวันเกิดของลูก เธอไม่ได้พูดเพื่อเยาะเย้ยคีแท็ก เธอไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเมื่อคืนเกิดอะไรขึ้นกับเขา และนั่นแหละครับที่ทำให้ฉากนี้เจ็บ

ฝนเดียวกันสำหรับคนหนึ่งคืออากาศที่ดีขึ้น สำหรับอีกคนคือบ้านทั้งหลังจมอยู่ในน้ำ  Mrs. Park ไม่ใช่คนใจร้าย เธอเพียงอยู่ในตำแหน่งที่ทำให้ไม่จำเป็นต้องรู้ว่า ฝนก้อนเดียวกันอาจหมายถึงอะไรสำหรับคนที่กำลังขับรถให้เธออยู่ นี่เป็นความเหลื่อมล้ำที่ลึกกว่าการมีเงินไม่เท่ากัน มันทำให้คนสองคน มีประสบการณ์ต่อโลกใบเดียวกันต่างกันอย่างมหาศาล 

กรุณาเริ่มจากการมองเห็น

Parasite ทำให้เราเห็นปัญหาที่ละเอียดมากขึ้น คนเราไม่จำเป็นต้องเกลียดใคร จึงจะมองข้ามความทุกข์ของเขาได้ เราอาจไม่ได้มีเจตนาร้ายเลย เพียงแค่โลกของเราอาจทำให้เรามองเห็นโลกของคนอื่นได้ชัดเจน

สิ่งที่ความเหลื่อมล้ำสร้างขึ้นจึงไม่ใช่เพียงช่องว่างของรายได้ มันสามารถสร้าง ช่องว่างของการรับรู้ ด้วย คนสองคนอาจยืนอยู่ข้างกันทุกวัน คนหนึ่งนั่งเบาะหลัง อีกคนจับพวงมาลัย ใกล้กันเพียงเอื้อมมือ แต่กลับไม่รู้เลยว่า เมื่อจบวันแล้ว อีกคนจะกลับไปเจอชีวิตแบบไหน

นี่ไม่ใช่การต้องรู้สึกผิดที่เรามีชีวิตดีกว่าใคร และไม่ใช่การต้องแบกความทุกข์ของโลกทั้งหมดเอาไว้ มันคือการไม่ปล่อยให้ความสะดวกสบายของเรา ทำให้โลกหดเล็กลงจนเหลือเพียงสิ่งที่เกิดขึ้นกับ “ฉัน” เมื่อเริ่มมองเห็น เราจึงเริ่มเข้าใจ เมื่อเข้าใจ ความกรุณาจึงมีโอกาสเกิดขึ้น และเมื่อกรุณาเกิด การเบียดเบียนก็ยากขึ้น อาจเรียงเป็นกระบวนการง่าย ๆ ว่า

มองเห็น → เข้าใจ → กรุณา → ไม่เบียดเบียน

ช่องว่างนี้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่ระหว่างคนที่อยู่บนเนินกับคนในห้องใต้ดินเท่านั้น แต่มันยังซึมลึกไปถึงคนที่อยู่ในระดับเดียวกันหรือต่ำกว่าด้วย

คนที่อยู่ข้างล่างก็ไม่ได้รักกันเพราะอยู่ข้างล่างเหมือนกัน

หากหนังหยุดเพียงเท่านี้ Parasite ก็อาจเป็นหนังเรื่องคนรวยที่ไม่เข้าใจชีวิตคนจน แต่บงจุนโฮพาเราไปไกลกว่านั้นอีก ก่อนครอบครัวคิมจะเข้ามาทำงานในบ้านพัค พวกเขาต้องกำจัดคนงานเดิมออกไป คนขับรถเดิมถูกจัดฉากให้ดูเหมือนทำเรื่องไม่เหมาะสมจนถูกไล่ออก มุนกวัง แม่บ้านเก่า ถูกทำให้ครอบครัวพัคเชื่อว่าเธอป่วยเป็นวัณโรคจนต้องเสียงาน แล้วคืนหนึ่ง มุนกวังกลับมาที่บ้านและเปิดเผยความลับว่า ใต้บ้านหลังงามนี้มีบังเกอร์ซ่อนอยู่ และสามีของเธอ กึนเซ หลบอาศัยอยู่ในนั้นมานานหลายปี

ทันใดนั้น เราพบคนที่อยู่ต่ำกว่าครอบครัวคิมลงไปอีก ครอบครัวคิมอยู่กึ่งใต้ดิน กึนเซอยู่ใต้ดินจริง ๆ เราน่าจะคิดว่า คนสองครอบครัวที่ลำบากเหมือนกันจะเข้าใจกัน แต่สิ่งที่เกิดขึ้นกลับตรงกันข้าม พวกเขาต่อสู้กันเพื่อแย่งสิทธิที่จะพึ่งพาบ้านหลังเดียวกัน ตรงนี้เองที่คำของพุทธทาสฟังแล้วสะเทือนขึ้นมาทันที

“นายทุนก็ยังเห็นแก่ตัว กรรมกรก็ยังเห็นแก่ตัว”

คำนี้ไม่ได้หมายความว่า นายทุนกับกรรมกรมีอำนาจเท่ากัน และไม่ได้หมายความว่า เมื่อคนจนทำสิ่งไม่ดีบ้าง เราจึงไม่ต้องพูดเรื่องโครงสร้างทางเศรษฐกิจอีก ใน Parasite ความไม่เท่าเทียมเห็นได้ชัดมาก คนหนึ่งมีบ้านบนเนิน อีกคนอยู่กึ่งใต้ดิน ฝนตกคืนเดียว ผลที่ได้รับต่างกันราวกับอยู่คนละโลก แต่ อ.พุทธทาสกำลังชี้ไปยังปัญหาอีกชั้นหนึ่งว่า ความเห็นแก่ตัวไม่ได้เป็นสมบัติของชนชั้นใดชนชั้นหนึ่ง คนที่เคยถูกเบียดเบียนก็สามารถเบียดเบียนคนที่อ่อนแอกว่าตนได้ คนที่เสียเปรียบจากระบบเดียวกันก็สามารถหันมาแย่งกันเองได้ ดังนั้นการเปลี่ยนว่าใครอยู่ข้างบนกับใครอยู่ข้างล่าง อาจยังไม่พอ หากวิธีมองมนุษย์คนอื่นยังเหมือนเดิม

การเบียดเบียนไม่ได้เกิดจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

ถ้ามองตลอดทั้งเรื่อง จะพบว่า Parasite ไม่ได้เล่าเพียงการเบียดเบียนของคนรวยที่มีต่อคนจน แต่แสดงให้เห็นการเบียดเบียนที่เกิดขึ้น จากหลายฝ่าย หลายทิศทาง และหลายระดับ ตั้งแต่ความคิด คำพูด การหลอกลวง ไปจนถึงความรุนแรงทางร่างกาย

บางอย่างเกิดขึ้นโดยตั้งใจ บางอย่างแทบไม่มีเจตนาร้ายเลย แต่ก็สามารถสร้างความเจ็บปวดให้กับอีกคนหนึ่งได้

การเบียดเบียนทางกาย เป็นรูปแบบที่เห็นชัดที่สุดในช่วงท้ายของเรื่อง เมื่อความขัดแย้งที่สะสมมาค่อย ๆ ระเบิดออกมาเป็นความรุนแรง ตอนที่ครอบครัวคิมพบความลับของมุนกวังและกึนเซ คนที่อยู่ล่างด้วยกันไม่ได้หันมาช่วยเหลือกัน แต่กลับต่อสู้เพื่อแย่งสิทธิในการอยู่รอด มุนกวังถูกผลักตกบันไดจนได้รับบาดเจ็บรุนแรง ก่อนที่เหตุการณ์จะบานปลายไปถึงงานวันเกิด เมื่อกึนเซออกจากบังเกอร์มาทำร้ายคีจอง และในที่สุดคีแท็กก็แทง Mr. Park ที่น่าสังเกตคือ ความรุนแรงทางกายที่หนักที่สุดในหนังไม่ได้เกิดจาก “คนรวยทำร้ายคนจน” เสียด้วยซ้ำ แต่เกิดขึ้นระหว่างคนที่อยู่ข้างล่างด้วยกันเอง ก่อนจะลุกลามไปถึงคนที่อยู่ด้านบน

การเบียดเบียนทางวาจา มีทั้งแบบที่ตั้งใจและไม่ตั้งใจ

ครอบครัวคิมใช้คำโกหกและเรื่องแต่งทำให้คนอื่นเสียงาน พวกเขาจัดฉากให้คนขับรถคนเดิมดูเหมือนมีพฤติกรรมไม่เหมาะสม และทำให้ครอบครัวพัคเชื่อว่ามุนกวังเป็นวัณโรค ทั้งสองคนไม่ได้ทำอะไรผิด แต่ต้องสูญเสียงานเพราะคำพูดและแผนการของคนที่ต้องการเข้ามาแทนที่

ส่วนคำพูดเรื่อง “กลิ่น” ของ Mr. Park เป็นอีกแบบหนึ่ง เขาไม่ได้พูดใส่หน้าคีแท็กเพื่อประจานหรือดูถูก และหลายครั้งไม่รู้ด้วยซ้ำว่าคีแท็กได้ยิน แต่คำพูดนั้นกลับสร้างบาดแผล เพราะมันตอกย้ำกับคีแท็กว่า ต่อให้เขาแต่งตัวดี ทำงานดี หรือวางตัวอย่างไรก็ยังมีบางสิ่งที่บอกว่าเขาเป็นคนจากอีกชนชั้นหนึ่ง การเบียดเบียนจึงไม่จำเป็นต้องเกิดจากถ้อยคำหยาบคายเสมอไป บางครั้งคำพูดธรรมดาที่ผู้พูดแทบไม่คิดอะไร อาจมีน้ำหนักมหาศาลสำหรับคนที่เป็นฝ่ายได้ยิน

การเบียดเบียนด้วยการหลอกใช้และแย่งผลประโยชน์ ซึ่งครอบครัวคิมเองเป็นผู้กระทำอย่างชัดเจน

การที่พวกเขาเข้ามาทำงานในบ้านพัคไม่ได้เกิดจากการสมัครงานในตำแหน่งที่ว่าง แต่เกิดจากการค่อย ๆ กำจัดคนที่อยู่ตรงนั้นก่อนออกไปทีละคน

คนขับรถต้องเสียงาน
แม่บ้านต้องเสียงาน
แล้วตำแหน่งนั้นจึงตกมาถึงสมาชิกของครอบครัวคิม

สิ่งนี้น่าสนใจตรงที่ครอบครัวคิมเองก็เป็นผู้เสียเปรียบทางเศรษฐกิจ แต่ความลำบากไม่ได้ทำให้พวกเขาพ้นจากความเห็นแก่ตัว เมื่อโอกาสปรากฏขึ้น พวกเขาก็พร้อมทำให้คนอีกคนหนึ่งลำบากลง เพื่อให้ชีวิตของตนดีขึ้น

ยังมีการเบียดเบียนอีกระดับหนึ่งที่ไม่มีตัวละครคนใดเป็นผู้กระทำเพียงลำพัง คือ ความเบียดเบียนที่เกิดจากโครงสร้าง ฝนตกก้อนเดียวกัน แต่ครอบครัวพัคเพียงต้องยกเลิกการตั้งแคมป์ ขณะที่ครอบครัวคิมสูญเสียบ้านคน นึ่งสามารถอยู่บนเนินสูง มีพื้นที่ มีเงิน และมีทางเลือกมากกว่าอีกคนอยู่กึ่งใต้ดิน มีทรัพย์สินเพียงไม่กี่ชิ้น และแทบไม่มีอะไรป้องกันตนเองจากภัยพิบัติ ความแตกต่างเช่นนี้ไม่ได้เกิดจาก Mr. Park ลงมือทำร้ายคีแท็กโดยตรง แต่โครงสร้างที่ทั้งสองครอบครัวอยู่ในนั้นทำให้คนหนึ่งมีความปลอดภัยและทางเลือกมากกว่าอีกคนอย่างมหาศาล

เพราะฉะนั้น เมื่อพูดว่า “การเบียดเบียนเกิดได้กับทุกฝ่าย” จึงไม่ได้หมายความว่าทุกฝ่ายมีอำนาจเท่ากัน หรือทำผิดเท่ากัน หนังแสดงให้เห็นพร้อมกันสองอย่าง โครงสร้างสามารถทำให้บางคนมีอำนาจและโอกาสมากกว่าคนอื่นจริง และในเวลาเดียวกัน ความเห็นแก่ตัว ความโลภ ความกลัว และการมองข้ามความทุกข์ของคนอื่น ก็สามารถเกิดขึ้นได้กับมนุษย์ทุกฝ่าย 

ในภาษาพุทธ เราอาจมองลึกลงไปอีกว่า การเบียดเบียนทางกายและวาจาที่ปรากฏออกมานั้นมักมีสิ่งหนึ่งเกิดขึ้นก่อนในใจ คือการที่ “ฉัน” และผลประโยชน์ของ “ฉัน” ใหญ่ขึ้น จนชีวิตของคนอื่นเล็กลง เมื่ออีกฝ่ายไม่ใช่เพื่อนมนุษย์อีกต่อไป แต่กลายเป็นคู่แข่ง เป็นอุปสรรค เป็นคนรับใช้ เป็นแหล่งเงิน หรือเป็นเพียงคนที่ต้องกำจัดออกจากทาง

การโกหกเขาก็ง่ายขึ้น
แย่งของเขาก็ง่ายขึ้น
ปล่อยให้เขาทุกข์ก็ง่ายขึ้น
และเมื่อถึงที่สุด การทำร้ายเขาก็ง่ายขึ้น

นี่จึงเป็นจุดที่ Parasite พาเราเลยออกไปจากคำถามว่า “ใครเป็นฝ่ายผิด?” ไปสู่คำถามที่ลึกกว่า อะไรในใจมนุษย์ที่ทำให้คนซึ่งจำเป็นต้องพึ่งพากัน กลับหันมาเบียดเบียนกันเอง?

จาก mutualism ไปสู่ parasitism

ในตอนต้นของเรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้างดูเหมือนจะเป็น Mutualism หรือการพึ่งพาอาศัยกันในเชิงโครงสร้างเศรษฐกิจ คุณมีเงินและต้องการแรงงาน ส่วนฉันมีแรงและต้องการรายได้ ต่างฝ่ายต่างเติมเต็มสิ่งที่อีกฝ่ายขาด แต่ความสัมพันธ์ที่ดูเหมือนจะสมดุลนี้กลับค่อย ๆ บิดเบี้ยว เมื่อเราเริ่มมองคนตรงหน้าผ่านเลนส์ของคำว่า “เขาให้ประโยชน์อะไรกับฉันได้บ้าง”

นายจ้างอาจมองเห็นเพียงบริการที่ต้องสมบูรณ์แบบ ลูกจ้างอาจมองเห็นนายจ้างเป็นเพียงบ่อน้ำที่ต้องตักตวงให้ถึงที่สุด และยิ่งไปกว่านั้น คนที่อยู่ข้างล่างด้วยกันเองกลับมองเห็นอีกฝ่ายเป็นเพียงคู่แข่งที่ต้องกำจัดเพื่อเอาตัวรอด ในที่สุด ความสัมพันธ์ที่ควรจะเป็นการเกื้อกูลกัน ก็กลายเป็นการแข่งขันว่าใครจะสูบประโยชน์จากอีกฝ่ายได้มากที่สุด นี่คือจุดที่ความสัมพันธ์แบบ Mutualism ค่อย ๆ ไหลไปสู่การเป็น Parasitism (ปรสิต) อย่างสมบูรณ์

และสิ่งที่ผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนผ่านนี้ ในภาษาของท่านพุทธทาสก็คือ ความเห็นแก่ตัว

เมื่อความเห็นแก่ตัวเข้าทำงาน พื้นที่ของคำว่า “ฉัน” จะขยายใหญ่ขึ้นจนผลักให้คนอื่นเล็กลง จากมนุษย์คนหนึ่งที่มีชีวิต มีความรัก มีความกลัว และมีความทุกข์เหมือนกับเรา เขาจะค่อย ๆ ถูกลดทอนคุณค่าลงจนเหลือเพียงป้ายกำกับ เป็นแค่ลูกจ้าง นายจ้าง คนรวย คนจน คู่แข่ง หรือเป็นเพียง “ทรัพยากร” ที่เราต้องการใช้ประโยชน์เท่านั้น

บ้านมีหลายชั้น แต่ความทุกข์ไม่มีชนชั้น

ภาพที่โดดเด่นที่สุดอย่างหนึ่งของ Parasite คือการจัดพื้นที่ในแนวดิ่ง

ครอบครัวพัคอยู่บนเนิน
ครอบครัวคิมอยู่กึ่งใต้ดิน
กึนเซอยู่ลึกลงไปในบังเกอร์

ทุกคนอยากขึ้นข้างบน ไม่มีใครอยากลงข้างล่าง แต่มีความจริงบางอย่างที่ระดับความสูงของบ้านเปลี่ยนไม่ได้ ไม่ว่าจะนอนอยู่ในห้องใต้ดินหรือห้องนอนหรู นั่นคือ เราก็เจ็บได้ คนที่เรารักจากไปได้ เรากลัวการสูญเสียได้ ร่างกายแก่ลง และวันหนึ่งเราก็ตายเหมือนกัน อ.พุทธทาสใช้ถ้อยคำเรียบง่ายมากในการอธิบายความสัมพันธ์ของมนุษย์ว่า

“เพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตาย”

โดยเฉพาะคำว่า “เพื่อน” นี้สำคัญ เพราะมันทำให้เส้นแบ่งจำนวนมากที่เราสร้างขึ้นเริ่มสั่นคลอน

ไม่ใช่เพราะนายจ้างกับลูกจ้างไม่มีความแตกต่าง ไม่ใช่เพราะคนรวยกับคนจนมีโอกาสเท่ากัน แต่เพราะภายใต้ความแตกต่างเหล่านั้น ยังมีมนุษย์อีกคนหนึ่งที่กำลังดิ้นรนอยู่กับชีวิตไม่ต่างจากเรา

คนที่เราเรียกว่า “คนขับรถ” ก็มีบ้านที่อาจถูกน้ำท่วม
คนที่เราเรียกว่า “แม่บ้าน” ก็มีคนที่เธอรัก
คนที่เราเรียกว่า “นายจ้าง” ก็กลัวการสูญเสียลูก
แม้แต่คนที่ซ่อนตัวอยู่ในบังเกอร์ ก็เพียงต้องการมีชีวิตรอด

เมื่อมองเห็นตรงนี้ ความกรุณาก็ไม่ใช่ความสงสารของคนที่อยู่สูงกว่าต่อคนที่อยู่ต่ำกว่า แต่เป็นการตระหนักว่า เขาก็เป็นเพื่อนร่วมทุกข์ของเรา

การพึ่งพากันคือธรรมชาติของชีวิต

ตัวละครแทบทุกคนใน Parasite ต่างต้องอาศัยคนอื่น ครอบครัวคิมพึ่งรายได้จากครอบครัวพัค ครอบครัวพัคพึ่งแรงงานของคนที่เข้ามาดูแลบ้าน ขับรถ และสอนลูก มุนกวังกับกึนเซพึ่งบ้านหลังนั้นเพื่อความอยู่รอด ชีวิตของเราเองก็ไม่ต่างกันนัก เราถูกพยุงไว้ด้วยแรงงานของคนจำนวนมหาศาลที่เราอาจไม่เคยรู้จักชื่อด้วยซ้ำ สิ่งตรงข้ามกับ parasitism อาจไม่ใช่ independence เพราะแทบไม่มีชีวิตใดเป็นอิสระจากชีวิตอื่นอย่างแท้จริง สิ่งที่เราน่าจะเรียนรู้จึงไม่ใช่การพยายามไม่พึ่งใคร

พุทธทาสภิกขุไม่ได้เสนอให้นายทุนกำจัดกรรมกร หรือกรรมกรกำจัดนายทุน แต่ชี้ให้ทั้งสองฝ่ายกลับมาเห็นความจริงพื้นฐานเสียก่อนว่า

“มันต้องอาศัยกันและกัน”

อ. พุทธทาสไม่ได้เสนอว่าการอยู่ร่วมกันอย่างถูกต้องจำเป็นต้องเริ่มจากการทำให้มนุษย์ทุกคนเหมือนกันหรือเท่ากันในทุกด้าน ท่านยอมรับว่าความแตกต่างยังมีอยู่ แต่สิ่งที่จะทำให้คนที่แตกต่างกันสามารถอยู่ร่วมกันได้คือ ศีลธรรม ท่านอธิบายไว้ด้วยภาพที่ชัดเจนมากว่า

“แม้จะมีความเหลื่อมล้ำ ต่ำสูงกันอย่างไร ถ้ามีศีลธรรมแล้วมันอยู่กันได้ จะมั่งมีลอยฟ้า จะยากจนจมดิน ถ้ามันมีศีลธรรมและมันอยู่กันได้”

แล้วท่านเปรียบเทียบกับต้นไม้ใหญ่ที่มีตะไคร่เล็ก ๆ เกาะอยู่ตามเปลือก แม้ขนาดและสถานะจะแตกต่างกันมาก แต่ก็สามารถอยู่ร่วมกันได้ พุทธทาสจึงไม่ได้ปฏิเสธว่ามนุษย์มีความแตกต่างกัน ท่านกำลังเสนอว่า ความแตกต่างไม่จำเป็นต้องกลายเป็นการเบียดเบียน

คนร่ำรวยอาจยังร่ำรวย
คนยากจนอาจยังยากจน
คนหนึ่งอาจแข็งแรงกว่า
อีกคนอาจอ่อนแอกว่า
คนหนึ่งอาจมีความรู้มากกว่าอีกคน

แต่ถ้ามีศีลธรรม ความแตกต่างเหล่านั้นไม่จำเป็นต้องกลายเป็นเหตุให้ฝ่ายหนึ่งมองอีกฝ่ายเป็นเครื่องมือ เป็นภาระ หรือเป็นสิ่งที่ต่ำกว่าตน

ดังที่ท่านกล่าวต่อว่า

“คนร่ำรวยก็รักคนยากจน คนยากจนก็รักคนร่ำรวย เพราะมันมีศีลธรรม โดยเป็นเพื่อน เกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น”

เมื่อนำมาวางข้าง Parasite ภาพนี้ยิ่งน่าสนใจ เพราะหนังเองก็เต็มไปด้วยความ “ต่ำ–สูง”

มีบ้านบนเนิน
มีห้องกึ่งใต้ดิน
มีบังเกอร์ที่ลึกลงไปอีก

ความเหลื่อมล้ำเหล่านั้นมีอยู่จริง และสร้างผลต่อชีวิตอย่างจริงจัง ฝนเดียวกันอาจเป็นเพียงอากาศดีของคนหนึ่ง แต่ทำลายบ้านทั้งหลังของอีกคนหนึ่งได้

พุทธธรรมไม่ได้บอกให้เราทำเป็นมองไม่เห็นความแตกต่างนั้น แต่ชวนให้ถามต่อว่า เมื่อความแตกต่างมีอยู่แล้ว เราจะอยู่ร่วมกันอย่างไรไม่ให้มันกลายเป็นการดูหมิ่น การเอาเปรียบ หรือการเบียดเบียนกัน ตรงนี้เองที่ทั้ง เมตตา กรุณา และการเห็นกันเป็นเพื่อนร่วมทุกข์ มีความหมาย

คนที่อยู่สูงกว่าจึงไม่ได้มีหน้าที่เพียง “ไม่ทำร้าย” คนที่อยู่ต่ำกว่า แต่ต้องมองเห็นด้วยว่าอีกฝ่ายมีความทุกข์ มีความต้องการ และมีศักดิ์ศรีของมนุษย์ไม่ต่างจากตน ขณะเดียวกัน คนที่อยู่ต่ำกว่าก็ไม่จำเป็นต้องมองคนที่อยู่สูงกว่าเป็นศัตรูโดยอัตโนมัติ เพราะอีกฝ่ายก็ยังเป็นมนุษย์ที่แก่ เจ็บ สูญเสีย และตายได้เหมือนกัน

นี่เป็นความหมายของการ “อยู่ตรงกลาง” ตามทางศีลธรรมที่ อ.พุทธทาสกำลังพูดถึง  ไม่ใช่การทำให้ความเหลื่อมล้ำหมดความสำคัญ แต่คือการไม่ปล่อยให้ความแตกต่างกลายเป็นเหตุให้เราหยุดเห็นความเป็นมนุษย์ของกันและกัน

“แม้จะมีความเหลื่อมล้ำ ต่ำสูงกันอย่างไร ถ้ามีศีลธรรมแล้วมันอยู่กันได้ จะมั่งมีลอยฟ้า จะยากจนจมดิน ถ้ามันมีศีลธรรมและมันอยู่กันได้ ดูต้นไม้นี้ ต้นไม้มันใหญ่สูงมากแต่ตะไคร้เขียวๆเกาะอยู่ตามเปลือก มันนิดเดียว แต่มันอยู่กันได้ คนที่เหลื่อมล้ำต่ำสูง มันควรจะอยู่กันได้อย่างนี้ ถ้ามีศีลธรรม

คนร่ำรวยก็รักคนยากจน คนยากจนก็รักคนร่ำรวย เพราะมันมีศีลธรรม โดยเป็นเพื่อน เกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น คนฉลาดก็สงสารคนโง่ คนโง่ก็รู้จักรักและคบหาคนฉลาดมันก็อยู่กันได้ คนแข็งแรงก็เห็นอกเห็นใจคนอ่อนแอ คนอ่อนแอก็ทำตนให้เป็นที่เข้ากันได้กันกับคนแข็งแรง มันอยู่กันได้อย่างนี้

ถ้าความไม่มีศีลธรรมเกิดขึ้น มันก็เกลียดชังกัน ทำตนเป็นศัตรูกันและล้างผลาญกัน และอะไรมันจะวอดวาย มันก็ต้องวอดวายทั้งสองฝ่าย นี้คือปัญหาปัจจุบัน ในโลกนี้ที่มันขาดศีลธรรม แบ่งเป็นฝ่าย ฝ่ายเค้าและฝ่ายเรา เพราะความเห็นแก่ตัว ที่มันขาดศีลธรรมและปัญหาทางเศรษฐกิจ มันก็จะเกิดขึ้น ปัญหาทางการเมือง มันก็จะเกิดขึ้น เพราะมันขาดศีลธรรม – พุทธทาสภิกขุ