[ดูหนังหาแก่นธรรม] มิลาเรปา: เมื่อความสังเวชเปิดทางให้ชีวิต
Milarepa

[ดูหนังหาแก่นธรรม] มิลาเรปา: เมื่อความสังเวชเปิดทางให้ชีวิต

byภัทรดร ภิญโญพิชญ์

บางครั้ง เราเชื่อว่าความทุกข์จะสิ้นสุดลงเมื่อคนที่ทำร้ายเราได้รับความเจ็บปวดกลับคืน ความแค้นทำให้ชีวิตมีเป้าหมาย และเป้าหมายนั้นก็ชัดเจนเสียจนเราแทบไม่เคยถามว่า เมื่อไปถึงแล้ว เราจะเป็นอิสระจริงหรือไม่

Milarepa (2006) กำกับโดย Neten Chokling พาเราเข้าไปสำรวจคำถามนี้ผ่านวัยหนุ่มของมิลาเรปา บุคคลสำคัญในพุทธศาสนาทิเบต ก่อนที่ชีวิตของเขาจะหันเข้าสู่เส้นทางธรรม หนังให้เรารู้จักมนุษย์คนหนึ่งที่เจ็บปวด โกรธแค้น และกระทำสิ่งที่ไม่อาจเรียกคืนได้ ความน่าสนใจจึงอยู่ที่ว่า เมื่อเห็นความเสียหายตรงหน้าแล้ว เขาจะดำเนินชีวิตต่อไปอย่างไร

บทความนี้เปิดเผยเนื้อหาสำคัญของภาพยนตร์

ความตายครั้งแรก และชีวิตที่เปลี่ยนไปของคนข้างหลัง

มิลาเรปาในวัยเด็กมีชื่อว่า โทปากา เขาเติบโตในครอบครัวที่มีฐานะ แต่เมื่อพ่อเสียชีวิต ทรัพย์สินซึ่งฝากให้ญาติดูแลกลับกลายเป็นสิ่งที่ครอบครัวของเขาเข้าไม่ถึง แม่และลูก ๆ ถูกเอารัดเอาเปรียบ ต้องทนกับความยากลำบากในบ้านที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นหลักประกันของตน แม้โทปากาเติบโตขึ้น ญาติก็ยังไม่ยอมคืนมรดกให้

ความตายของพ่อจึงไม่ได้พรากไปเพียงคนที่รัก แต่ยังเปิดเผยความเปราะบางของสิ่งที่เคยคิดว่ามั่นคง ทั้งบ้าน ทรัพย์สิน ความสัมพันธ์ และความเชื่อใจในเครือญาติ

ในมุมพุทธธรรม เราเห็นความพลัดพรากและความไม่เที่ยงผ่านชีวิตของครอบครัวนี้อย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม การยอมรับว่าชีวิตไม่แน่นอน ไม่ได้ทำให้การเอาเปรียบเป็นเรื่องที่ยอมรับได้ ความตายเป็นสิ่งที่มนุษย์หลีกเลี่ยงไม่ได้ ส่วนการซ้ำเติมผู้สูญเสียเป็นการกระทำที่คนเป็นเลือกทำ

หนังจึงทำให้เราเข้าใจความโกรธของแม่ได้ไม่ยาก เธอสูญเสียสามี แล้วต้องเห็นลูกถูกลดทอนศักดิ์ศรี ความเจ็บปวดสะสมจนความหวังที่จะมีชีวิตดีขึ้นค่อย ๆ ผูกติดกับความต้องการให้ผู้กระทำได้รับความเจ็บปวดเช่นเดียวกัน

เมื่อความรักส่งต่อความแค้น

แม่ขายทรัพย์สินที่เหลือเพื่อส่งโทปากาไปเรียนวิชาอาคม ด้วยความหวังว่าเขาจะกลับมาแก้แค้นให้ครอบครัว ความสามารถของลูกจึงถูกฝากไว้กับภารกิจทำลายผู้ที่เคยทำร้ายพวกเขา นี่เป็นความสัมพันธ์ที่ชวนสะเทือนใจ เพราะความรัก ความเจ็บปวด และความพยาบาทพันกันจนแยกออกได้ยาก แม่อยากทวงคืนสิ่งที่ลูกควรได้รับ แต่หนทางที่เธอเลือกกำลังพาลูกไปสู่การสร้างความสูญเสียครั้งใหม่

เมื่ออ่านมาถึงตรงนี้ เราอาจหันกลับมามองชีวิตใกล้ตัว ความแค้นไม่ได้ส่งต่อกันด้วยคำสั่งให้ไปทำร้ายใครเสมอไป บางครั้งมันอยู่ในเรื่องเล่าที่ถูกย้ำซ้ำ ในคำเตือนให้เกลียดคนบางกลุ่ม หรือในความคาดหวังว่าคนที่เรารักต้องเลือกข้างและโกรธไปกับเรา

ผู้รับความเจ็บปวดต่อมาอาจรู้สึกว่า การวางความแค้นเท่ากับการทรยศต่อคนที่รัก ทั้งที่การไม่สร้างบาดแผลเพิ่มก็อาจเป็นวิธีดูแลกันได้เช่นเดียวกัน

เมื่อการแก้แค้นสำเร็จ แต่ความทุกข์ยังอยู่

โทปากาเรียนรู้วิชาอาคมและใช้มันก่อความพินาศจนมีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก แต่เมื่อเขาเผชิญความทุกข์ของผู้ที่รอดชีวิต ผลของการแก้แค้นก็เริ่มสั่นคลอนเขา สิ่งที่เคยมองผ่านความโกรธกลับมีน้ำหนักของชีวิตมนุษย์ที่สูญเสียไปจริง ๆ

ในจินตนาการของผู้แก้แค้น เรื่องอาจจบลงเมื่อศัตรูพ่ายแพ้ แต่สำหรับคนที่อยู่ในเหตุการณ์ ความตายเป็นจุดเริ่มต้นของความสูญเสียอีกมากมาย มีคนที่ต้องอยู่ต่อโดยไม่มีคนรัก มีความหวาดกลัว และมีความโกรธครั้งใหม่เกิดขึ้น

ความแค้นอาจทำให้เรารู้สึกว่า กำลังทวงคืนความยุติธรรม แต่ไม่ได้รับประกันว่าสิ่งที่เราทำจะยุติธรรมกับทุกชีวิตที่ได้รับผลกระทบ

ตรงนี้เองที่เรื่องกรรมมีความหมายใกล้ตัว เราไม่จำเป็นต้องรอให้มีอำนาจลึกลับมาลงโทษผู้กระทำ ผลของการกระทำปรากฏอยู่แล้วในชีวิตที่ถูกทำลาย และในภาระที่ผู้ลงมือต้องเผชิญเมื่อรู้ว่าตนได้ทำอะไรลงไป

การเคยเป็นเหยื่อไม่ได้ลบความรับผิดชอบเมื่อเรากลายเป็นผู้กระทำ เราสามารถเห็นใจโทปากาที่ถูกเอาเปรียบ พร้อมกับยอมรับว่า ความสูญเสียที่เขาก่อขึ้นไม่ควรเกิดกับใครเช่นกัน

สังเวช: ความสะเทือนใจที่ปลุกให้ชีวิตต้องเปลี่ยน

จุดเปลี่ยนนี้อ่านผ่านคำทางพุทธธรรมที่เราไม่ค่อยหยิบมาพูดถึงได้อย่างน่าสนใจ คือ “สังเวช”

ในภาษาทั่วไป คำนี้มักทำให้นึกถึงความน่าเวทนาหรือความสลดใจ แต่ในความหมายทางธรรม ความสังเวชมีนัยของความสะเทือนใจต่อความจริงของชีวิต จนเกิดความเร่งเร้าให้ไม่ประมาทและแสวงหาทางออกจากทุกข์

สำหรับโทปากา เราอาจมองว่า สิ่งที่สั่นสะเทือนเขาไม่ได้มีเพียงความรู้สึกผิดกับเหตุการณ์หนึ่ง แต่เป็นการเริ่มเห็นอันตรายของวิถีชีวิตที่ตนกำลังดำเนินอยู่ หากยังยอมให้ความแค้นชี้ทาง เขาจะสร้างความสูญเสียอะไรขึ้นอีก

ก่อนหน้านี้ เขามองเห็นชัดว่าคนอื่นทำร้ายครอบครัวของเขาอย่างไร ตอนนี้เขาต้องมองเห็นด้วยว่า ตนเองทำร้ายผู้อื่นได้อย่างไร การเห็นเช่นนี้เจ็บปวด เพราะเราไม่อาจรักษาภาพของตัวเองในฐานะฝ่ายถูกกระทำไว้เพียงด้านเดียวได้อีก แต่ก็เป็นความเจ็บปวดที่อาจเปิดทางให้เกิดความรับผิดชอบ

ความสังเวชจึงมีคุณค่าเมื่อมันพาเราไปไกลกว่าการเสียใจ และทำให้เราเริ่มดูแลเหตุที่จะสร้างความเสียหายครั้งต่อไป

ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่เศร้าเสียใจต้องรีบลุกขึ้นเปลี่ยนชีวิตทันที ความสะเทือนใจต้องการเวลา และการเปลี่ยนแปลงต้องการการฝึกฝน แต่เมื่อเราเริ่มเห็นแล้วว่าเส้นทางเดิมกำลังพาไปที่ใด การหันกลับมาถามว่าจะเดินต่ออย่างไร ก็เป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญ

อตัมมยตา: เมื่อไม่ฝากความสุขไว้กับการแก้แค้นอีก

จากความสังเวช เราสามารถมองต่อไปยังแนวคิดที่ท่านพุทธทาสภิกขุให้ความสำคัญ คือ “อตัมมยตา”

ท่านอธิบายถึงความไม่ต้องอาศัยสิ่งนั้นเป็นที่ตั้งแห่งความพอใจอีกต่อไป เมื่อเห็นโทษของการเข้าไปยึดถือและผูกพัน ท่านใช้ถ้อยคำที่ตรงและแรงว่า “กูไม่เอากับมึงอีกต่อไป” เพื่อสื่อถึงการหย่าขาดจากสิ่งที่เคยมีอำนาจผูกมัดใจ

เมื่อนำแนวคิดนี้มาอ่านมิลาเรปา เราอาจเห็นพันธนาการของความแค้นในเงื่อนไขที่ว่า ชีวิตของฉันจะดีขึ้นได้ก็ต่อเมื่อคนที่ทำร้ายฉันพินาศลง

ตราบใดที่ใจยังยึดเงื่อนไขนี้ ความสงบของเราก็ยังขึ้นอยู่กับศัตรู แม้เขาไม่อยู่ตรงหน้า เขาก็ยังมีส่วนกำหนดว่าเราจะคิดอะไร ทำอะไร และใช้ชีวิตเพื่ออะไร

อตัมมยตาชวนให้มองถึงความเป็นอิสระที่ลึกกว่าการชนะคู่กรณี คือการไม่เอาความสุขของตนไปฝากไว้กับความพินาศของผู้อื่นอีก

หากใช้ถ้อยคำของท่านพุทธทาสในบริบทนี้ สิ่งที่เราจะประกาศแยกทางด้วยก็คือความยึดติดในความแค้น หากเราพูดคำเดียวกันโดยมุ่งด่าศัตรูด้วยความเกลียด ใจก็อาจยังถูกโทสะบงการอยู่ดังเดิม

ความสังเวชกับอตัมมยตาจึงเชื่อมกันในมุมอ่านนี้ได้ แต่ไม่ควรถือว่าเป็นขั้นตอนที่เกิดตามกันโดยอัตโนมัติ ความสะเทือนใจอาจทำให้คนเริ่มแสวงหาทางใหม่ ส่วนการเป็นอิสระจากความยึดติดต้องอาศัยความเข้าใจและการปฏิบัติอีกมาก หนังช่วงนี้ทำให้เราเห็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนทาง จึงยังไม่ควรสรุปว่าตัวละครหลุดพ้นจากพันธนาการทั้งหมดแล้ว

ความตายที่ย้อนคืนไม่ได้ กับชีวิตที่ยังต้องรับผิดชอบ

เมื่อโทปากาเริ่มหันเข้าหาธรรม ชีวิตของผู้ตายไม่ได้กลับคืนมา และความเจ็บปวดของผู้ที่อยู่ข้างหลังก็ไม่ได้หายไปเพราะเขาสำนึกแล้ว การมองเห็นความหวังในการเปลี่ยนแปลงของเขาจึงต้องไม่ทำให้เราลืมผู้ที่ได้รับความเสียหาย ขณะเดียวกัน การยอมรับความผิดก็ไม่จำเป็นต้องจบลงด้วยคำตัดสินว่า ชีวิตที่เหลืออยู่ไม่มีคุณค่าอีกต่อไป

เราอาจแก้สิ่งที่ทำไปแล้วไม่ได้ทั้งหมด แต่ยังรับผิดชอบต่อการกระทำครั้งต่อไปได้ ยังหยุดการเบียดเบียน ยังเรียนรู้ และยังฝึกใจไม่ให้เดินกลับไปตามแรงผลักเดิมได้

สำหรับคนดูอย่างเรา เรื่องนี้อาจไม่ได้เกี่ยวข้องกับความแค้นใหญ่หลวงถึงขั้นเอาชีวิตใคร แต่อาจอยู่ในช่วงเวลาที่เราอยากพูดให้ใครเจ็บ อยากเปิดเผยเรื่องบางอย่างเพื่อให้เขาอับอาย หรือเฝ้ารอวันที่คนที่เราเกลียดจะล้มลง เพื่อให้ตัวเองรู้สึกดีขึ้นสักครั้ง ในช่วงเวลาเช่นนั้น มิลาเรปาชวนให้เราหยุดมองผลที่จะตามมา ก่อนที่ความสะใจชั่วครู่จะกลายเป็นความเสียหายที่เรียกคืนไม่ได้

เราไม่จำเป็นต้องรอให้เกิดความสูญเสียครั้งใหญ่ จึงจะเริ่มถามตัวเองว่า ความโกรธกำลังพาชีวิตไปทางไหน และเรายังต้องการเดินตามมันต่อไปหรือไม่

อดีตอาจเป็นเหตุให้เราเจ็บปวด แต่ชีวิตที่เหลืออยู่ยังมีโอกาสได้รับการดูแลด้วยปัญญา มากกว่าถูกใช้ไปเพื่อเลี้ยงความแค้น

Share