การถือกำเนิดขึ้นของ “สวนโมกขพลาราม” ไม่ได้เป็นเพียงการสร้างวัดหรือศาสนสถานตามขนบประเพณีดั้งเดิม ทว่าคือจุดเริ่มต้นของ “นวัตกรรมทางจิตวิญญาณ” ที่ถือกำเนิดขึ้นจากความคิดขบถของพระภิกษุหนุ่มผู้ปฏิเสธระบบยศศักดิ์และความวุ่นวายในกรุงเทพมหานคร เพื่อย้อนกลับไปค้นหาสัจธรรมอันแท้จริงตามแนวทางครั้งพุทธกาล เรื่องราวการก่อตั้งสวนโมกข์ตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนกลายเป็นสถานธรรมระดับโลก มีมิติและขั้นตอนสำคัญดังต่อไปนี้

จุดกำเนิดและอุดมคติการบุกเบิก (พ.ศ. 2474–2475)

ในช่วงที่พุทธทาสภิกขุเดินทางไปศึกษาพระปริยัติธรรม ณ วัดปทุมคงคา กรุงเทพมหานคร ท่านเกิดความรู้สึกเบื่อหน่ายต่อสภาพแวดล้อมและวิถีการเรียนในเมืองหลวงที่เบี่ยงเบนไปจากเป้าหมายของการดับทุกข์ ท่านจึงตัดสินใจติดต่อกับ นายธรรมทาส พานิช (น้องชาย) และกลุ่มคณะธรรมทานในอำเภอไชยา ผ่านทางจดหมาย เพื่อวางแผนเดินทางกลับไปสร้างสถานที่ปฏิบัติธรรมตามอุดมคติ

ความตั้งใจจริงในเวลานั้นได้รับการบันทึกไว้อย่างชัดเจนในงานเขียนของท่านว่า:

“เราตกลงใจแน่นอนแล้วว่า กรุงเทพฯ ไม่ใช่เป็นที่จะค้นพบความบริสุทธิ์ การถลำเข้าเรียนปริยัติธรรมทางเจือด้วยยศศักดิ์ เป็นผลดีให้เรารู้สึกตัวว่าเป็นการก้าวผิดไปหนึ่งก้าว หากไม่ทันก็จะก้าวไปอีกหลายก้าว และยากที่จะถอนออกได้เหมือนบางคน… ตอนนี้ไปเราจะไม่เดินตามโลก และลาโลกไปค้นหาสิ่งที่บริสุทธิ์ ตามรอยพระอริยะที่ค้นแล้วจนพบ” (จากหนังสือ สิบปีในสวนโมกขพลาราม)

เจตนารมณ์ในการกลับมาสร้างสวนโมกข์ของท่านไม่ได้มุ่งหวังการสร้างสิ่งใหม่ที่อลังการ แต่เป็นการย้อนกลับไปหาความเรียบง่ายดั้งเดิมของพระพุทธศาสนา:

“การมาตั้งสวนโมกข์มันก็ไม่มีอะไรมากมายถึงขนาดนั้น เราเพียงแต่มองเห็นว่ามันควรจะปรับปรุง แล้วเราก็มองเห็นว่ามันไม่ต้องปรับปรุงอะไรมาก เพียงแต่กลับไปหาของเดิมเท่านั้นเอง” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

ยุคสวนโมกข์เก่า ณ วัดร้างตระพังจิก (พ.ศ. 2475–2486)

เมื่อตกลงใจแน่วแน่แล้ว คณะอุบาสกธรรมทานได้ออกสำรวจพื้นที่จนพบ “วัดตระพังจิก” ซึ่งเป็นวัดร้างรกครึ้ม รกชัฏ และเป็นสถานที่ที่ชาวบ้านเลื่องลือกันว่ามีผีดุ พุทธทาสภิกขุได้ก้าวเข้าไปจำพรรษา ณ ที่แห่งนี้เป็นรูปแรกและรูปเดียวตลอดช่วง 2 ปีแรก

ในช่วงเริ่มต้น ชาวบ้านในท้องถิ่นยังไม่เข้าใจถึงวัตถุประสงค์ในการเข้ามาอาศัยอยู่ในป่าร้างของท่าน ถึงขั้นมองว่าเป็นพระที่ไม่สมประกอบ:

“เรื่องว่าพระที่สวนโมกข์เป็นพระบ้านั้น มันเป็นเรื่องของอุบาสกคนหนึ่ง… แล้วเด็ก ๆ มันก็เอาไปว่าตาม มันก็ไม่ได้มาว่าใส่หน้า เวลาเดินบิณฑบาต ได้ยินเด็กมันว่า พระบ้ามาแล้ว” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

นอกจากต้องปรับความเข้าใจกับชาวบ้านแล้ว ท่านยังต้องเผชิญกับความขลาดกลัวภายในจิตใจยามต้องอยู่ป่าเปลี่ยวเพียงลำพัง โดยท่านได้นำหลัก “ภยเภรวสูตร” มาใช้ในการดัดนิสัยตนเอง กล่าวคือเมื่อเกิดความกลัวในอิริยาบถใด ก็จะไม่ยอมเปลี่ยนอิริยาบถจนกว่าความกลัวนั้นจะดับลงด้วยสติและปัญญา

สำหรับนาม “สวนโมกขพลาราม” ก็ถือกำเนิดขึ้น ณ ป่าตระพังจิกแห่งนี้ โดยถอดรหัสมาจากสภาพธรรมชาติรอบตัว:

“ฟลุกที่มีต้นโมกและต้นพลาที่สวนโมกข์เก่านั้น… เอาโมกกับพลามาต่อกันเข้า มันก็ได้ความเต็มว่ากำลังแห่งความหลุดพ้น พลังแห่งความหลุดพ้น ส่วนคำว่าอารามย่อมธรรมดา แปลว่าที่ร่มรื่น ที่รื่นรมย์ เมื่อมันฟลุกอย่างนี้มันก็ออกมาจริงจัง ตรงกับความหมายแท้จริงของธรรมะ” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

ยุคขยับขยายสู่สวนโมกข์ใหม่ ณ วัดธารน้ำไหล (พ.ศ. 2486 เป็นต้นมา)

เมื่อกาลเวลาผ่านไป งานเผยแผ่ธรรมะและการผลิตหนังสือขยายตัวขึ้น พื้นที่สวนโมกข์เก่าเริ่มคับแคบ ประกอบกับคณะธรรมทานต้องการสร้าง “สโมสรธรรมทาน” เพื่อเป็นสถานที่ประชุมและจัดกิจกรรมเรียนรู้ของประชาชน จึงต้องมีการออกสำรวจไม้ในป่าลึก จนกระทั่งบังเอิญไปพบพื้นที่บริเวณ “ด่านน้ำไหล”

พุทธทาสภิกขุได้เล่าถึงเหตุการณ์ในคราวนั้นไว้ว่า:

“มันไม่ได้คิดจะย้าย ใช้คำว่าย้ายไม่ถูกหรอก (หัวเราะ)… พอมาพักบ่อย ๆ เข้า มันก็คิดว่าควรจะมีที่สะดวกสำหรับการอบรมสั่งสอนประชาชนบ้าง ที่สวนโมกข์พุมเรียงนั้นมันไม่สะดวก มันเล็กนัก ดังนั้นจึงควรสร้างสถานที่ที่ใช้ในการประชุมได้ จึงคิดสร้างหลังที่เรียกกันว่าสโมสรธรรมทาน และเพราะคิดจะสร้างอันนี้ ทำให้ได้มาพบสวนโมกข์ปัจจุบัน เนื่องจากต้องเข้ามาหาไม้ในป่า” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

เมื่อได้พื้นที่บริเวณด่านน้ำไหลซึ่งมีความกว้างขวาง มีภูเขา และมีลำธารไหลผ่าน ท่านจึงติดต่อขอซื้อที่ดินและขยับขยายพื้นที่ออกไป จนกระทั่งดำเนินการจดทะเบียนเป็นวัดอย่างถูกต้องตามระเบียบของทางการ:

“พอจดทะเบียนเป็นวัด ใช้ชื่อธารน้ำไหลเหมาะที่สุด เพราะมันมีธารน้ำไหล ฟังดูมันเข้ารูปกับธรรมชาติ ประชาชนทั่วไปแถวนี้ก็เรียกวัดธารน้ำไหล รู้จักอย่างเป็นทางการว่าสวนโมกข์” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

สัญลักษณ์และสิ่งก่อสร้างทางปัญญา

สิ่งก่อสร้างภายในสวนโมกข์แห่งใหม่ (วัดธารน้ำไหล) ถูกออกแบบขึ้นอย่างพิถีพิถันเพื่อใช้เป็นสื่อการสอนธรรมะ หรือที่ท่านเรียกว่า “มหรสพทางวิญญาณ” โดยมุ่งเน้นความเรียบง่ายและสะกิดใจผู้มาเยือน เช่น

• โบสถ์เขาพุทธทอง: โบสถ์กลางแจ้งบนยอดเขาที่มีท้องฟ้าเป็นหลังคาและมีต้นไม้เป็นผนัง ปฏิเสธการฝังลูกนิมิตเพื่อเน้นความประหยัดและย้อนกลับสู่สมัยพุทธกาล:
  

  “เพื่อให้ง่ายและประหยัด คล้ายครั้งพุทธกาลมากที่สุด ในสมัยพุทธกาลไม่มีอาคารโบสถ์แบบที่มีอยู่ในปัจจุบัน ท่านกำหนดใช้ที่กลางดิน หรือว่าใช้ในวิหารที่พัก กำหนดให้อยู่ในวิสุงคามสีมาก็ใช้ได้” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

• สระนาฬิเกร์: สระน้ำที่มีเกาะกลางสระและต้นมะพร้าว ซึ่งถอดรหัสมาจากเพลงกล่อมเด็กโบราณ เพื่อเตือนสติว่านิพพานตั้งอยู่ท่ามกลางวัฏสงสาร:
  

  “ในสวนโมกข์นี้ เราต้องการจะสร้างอะไรชนิดที่ช่วยให้สะดุดตา สะดุดใจ เพื่อเป็นชนวนสำหรับพิจารณารู้สึกนึกถึงธรรมะขึ้นมาได้หลาย ๆ อย่าง รวมทั้งสระนาฬิเกร์นี้ด้วย เรียกว่าอุปกรณ์ของมหรสพทางวิญญาณ” (จากหนังสือ เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา)

• โรงมหรสพทางวิญญาณ (โรงหนัง): อาคารที่รวบรวมภาพปั้น ภาพเขียนสไลด์ และศิลปะทางศาสนาจากทั่วโลก เพื่อดึงดูดและปรับใช้สื่อสมัยใหม่ในการสื่อสารธรรมะขั้นสูงให้เข้าใจง่ายขึ้น

บทสรุป

การสร้างสวนโมกขพลารามจึงไม่ใช่เรื่องของการจัดตั้งวัดตามประเพณี แต่คือภารกิจตลอดชีวิตของพุทธทาสภิกขุในการเนรมิตพื้นที่ป่าให้กลายเป็นห้องเรียนธรรมชาติ ซึ่งทรงพลังในการกระตุกความคิดและปลุกผู้คนให้ตื่นรู้ด้วยปัญญาอย่างแท้จริง

แหล่งอ้างอิง:

• หนังสือ “สิบปีในสวนโมกขพลาราม”
• หนังสือ “เล่าไว้ เมื่อวัยสนธยา” (อัตชีวประวัติพุทธทาสภิกขุ)