บทความนี้เปิดเผยเนื้อหาบางส่วนของภาพยนตร์

เฟร็ดคงนึกไม่ถึงว่า การออกมากินข้าวกับเขาสักมื้อจะยากสำหรับอลิซาเบธถึงเพียงนี้

เธอแต่งตัวเสร็จแล้ว แต่งหน้าเสร็จแล้ว และดูสวยทีเดียวในสายตาของคนดูหนังอย่างเรา เหลือเพียงเปิดประตูออกไป แต่จากในห้อง อลิซาเบธยังมองเห็นป้ายโฆษณาฝั่งตรงข้าม บนนั้นมีภาพหญิงสาวชื่อซู เธอกลับไปที่กระจก เติมเครื่องสำอางอีกนิด เดินออกมา แล้วก็กลับเข้าไปแก้ใหม่ ยิ่งพยายามแต่งให้พอดี มือของเธอก็ยิ่งแรงขึ้น จนเครื่องสำอางที่บรรจงแต่งไว้เลอะไปทั่วหน้า คืนนั้นเฟร็ดรอเก้อ ทั้งที่เขาเพิ่งพบอลิซาเบธในวัยห้าสิบมาแล้ว และดีใจเหลือเกินที่เธอโทรมานัด

ในหนังที่มีทั้งผิวหนังปริแตกและร่างกายบิดผิดรูป ฉากที่ดูแล้วเจ็บที่สุดฉากหนึ่งกลับมีเพียงผู้หญิงคนหนึ่งยืนอยู่หน้ากระจก หลายคนคงเคยขยับเข้าไปดูใบหน้าตัวเองใกล้ ๆ อย่างนั้นก่อนออกจากบ้าน แล้วพบว่ายิ่งมองนานเท่าไร ก็ยิ่งเจออะไรให้แก้มากขึ้นเท่านั้น แต่อลิซาเบธมีเหตุให้เจ็บกว่าเราอยู่สักหน่อย เพราะหญิงสาวบนป้ายที่เธอคิดว่าตัวเองสวยสู้ไม่ได้ ก็คือตัวเธอเอง

วันที่คนอื่นบอกว่าเราหมดเวลา

ก่อนจะมีซู อลิซาเบธ สปาร์เคิล (เดมี มัวร์) เคยเป็นดาราเจ้าของรางวัลออสการ์ และเป็นพิธีกรรายการออกกำลังกายทางโทรทัศน์มานาน ในวันเกิดครบห้าสิบปี เธอได้ยินฮาร์วีย์ ผู้บริหารสถานี คุยโทรศัพท์เรื่องหาหญิงสาวมาแทนเธอ ต่อหน้าอลิซาเบธ เขาอธิบายเรื่องนี้ระหว่างแกะกุ้งกิน ปากยังเคี้ยวอยู่ตอนบอกเธอว่าพออายุห้าสิบ ทุกอย่างก็จบ เธอถามกลับสั้น ๆ ว่า “อะไรจบ?” ฮาร์วีย์อึกอัก คราวนี้คนที่พูดได้อยู่คนเดียวมาตลอดมื้อกลับหาคำมาตอบเธอไม่ได้

คำถามของเธอสมควรได้รับคำตอบ เมื่อวานนี้อลิซาเบธยังยืนหน้ากล้อง นำคนดูออกกำลังกาย และทำงานที่เธอรู้จักดี พอถึงวันเกิด ความสามารถเหล่านั้นหายไปตอนไหน? ฮาร์วีย์เองก็แก่ขึ้นทุกปี แต่เขายังนั่งอยู่ที่โต๊ะตัวเดิม มีอำนาจเลือกด้วยว่าผู้หญิงคนไหนจะได้ทำงานต่อ สิ่งที่จบลงในวันนั้นคืองานที่เขาตัดสินใจเอาไปจากเธอ ส่วนความรู้สึกว่าชีวิตที่เหลือของเธอพลอยจบไปด้วยเป็นบาดแผลที่อลิซาเบธต้องหอบกลับบ้านเอง

ในจังหวะนั้นเอง เธอได้รับข้อเสนอให้ลองใช้สารลึกลับที่เรียกว่า The Substance คำโฆษณาสัญญาว่าเธอจะได้พบตัวเองในแบบที่อ่อนเยาว์ สวย และสมบูรณ์กว่าเดิม เมื่อใช้สาร ร่างของหญิงสาวอีกคนก็แยกออกมาจากร่างของเธอ หญิงสาวผู้นี้ตั้งชื่อตัวเองว่า “ซู” (มาร์กาเร็ต ควอลลีย์) กติกาคือทั้งสองต้องผลัดกันตื่นมาใช้ชีวิตคนละเจ็ดวัน ระหว่างที่คนหนึ่งออกไปในโลก อีกร่างจะนอนรออยู่ที่บ้าน ผู้ให้สารย้ำข้อเดียวที่ดูเหมือนเข้าใจง่ายที่สุดว่า “You are one.” คุณทั้งสองคือคนคนเดียวกัน

เวลาที่ซูมีความสุข ใครเป็นคนได้ความสุขนั้น?

ซูไปสมัครงานที่สถานีเดิมและได้ยืนหน้ากล้องตรงที่อลิซาเบธเคยยืน ฮาร์วีย์พอใจเธอทันที มองจากมุมหนึ่ง อลิซาเบธได้สิ่งที่เธอต้องการแล้ว ทั้งงาน ทั้งคนดู ทั้งความรู้สึกว่าพอเดินเข้าห้องก็มีคนหันมามอง แต่พอถึงสัปดาห์ที่ต้องกลับมาใช้ร่างเดิม เธอนั่งอยู่ในห้องคนเดียว เปิดโทรทัศน์ แล้วเห็นซูกำลังให้สัมภาษณ์ คนหนึ่งมีเรื่องราวให้เล่า อีกคนได้แต่นั่งฟังอยู่ทางบ้าน

ถ้าซูเป็นอลิซาเบธจริง ๆ การได้เห็นซูประสบความสำเร็จน่าจะทำให้เธอมีความสุข เหมือนเวลาเราเปิดดูบันทึกการแสดงของตัวเองแล้วนึกภูมิใจว่า วันนั้นเราทำได้ดีทีเดียว แต่สำหรับผู้หญิงที่กำลังนั่งดูโทรทัศน์ ภาพตรงหน้ากลับดูคล้ายชีวิตของคนอื่น โดยเฉพาะเมื่อคนคนนั้นกำลังครองทั้งงานและเวลาที่เคยเป็นของเธอ คำว่า “ฉัน” ที่ดูชัดเจนดีตอนเลือกใช้สาร เริ่มยุ่งยากขึ้นมาแล้ว

วันหนึ่ง ซูอยากอยู่ต่อเกินเจ็ดวันที่ตกลงกันไว้ เธอดึงเอาเวลาจากอีกร่างมาใช้ พออลิซาเบธตื่นขึ้น นิ้วหนึ่งของเธอกลับเหี่ยวย่นผิดไปจากนิ้วอื่น เธอโทรศัพท์ไปร้องเรียนด้วยความโกรธ และได้รับคำเตือนเดิมว่าทั้งสองคือคนเดียวกัน คราวนี้ประโยคนั้นฟังต่างออกไปมาก ตอนที่ซูได้งาน อลิซาเบธยังพอจะรู้สึกว่านั่นคือโอกาสครั้งที่สองของ ฉัน พอเห็นนิ้วตัวเอง สิ่งที่ผุดขึ้นมาก่อนคือ เธอ ทำอะไรกับฉัน?

บางทีเราเองก็ใช้คำว่า “ฉัน” ยืดหยุ่นอย่างนี้ เวลาดูรูปเก่าที่ชอบ เราพูดได้เต็มปากว่า “นี่แหละฉัน” ครั้นเจอรูปตัวเองในวันนี้ที่บังเอิญถ่ายออกมาแล้วดูแก่กว่าที่คิด คำแรกที่หลุดจากปากอาจเป็น “นี่ฉันจริง ๆ หรือ?” น่าสงสัยอยู่เหมือนกันว่าทำไมรูปเมื่อยี่สิบปีก่อนจึงให้ความรู้สึกว่าเป็นเรามากกว่าใบหน้าที่เพิ่งถ่ายเมื่อเช้า ทั้งที่เราก็อยู่มาทุกวันตลอดยี่สิบปีนั้น

ทำไมเราจึงเลือกบางช่วงของชีวิตขึ้นมาเรียกว่า “ตัวฉัน”

ใน อนัตตลักขณสูตร พระพุทธเจ้าทรงชวนพิจารณาร่างกายด้วยคำถามที่ตรงกับประสบการณ์มาก ถ้ารูปกายเป็นตัวตนที่เรามีอำนาจเหนือมันจริง เราก็น่าจะกำหนดได้ว่าขอให้กายของเราเป็นอย่างนี้ ขออย่าให้เป็นอย่างนั้น แต่สิ่งที่เราเรียกว่า “กายของฉัน” กลับเปลี่ยนไปได้แม้ในทิศทางที่เราไม่ปรารถนา พระองค์จึงทรงชวนให้พิจารณาต่อว่า สิ่งที่เปลี่ยนแปลงและบังคับให้คงเดิมไม่ได้เช่นนี้ สมควรหรือที่จะยึดไว้ว่า “นี่ของเรา นี่เป็นเรา นี่เป็นตัวตนของเรา”

ลองวางคำถามนี้ลงในชีวิตอลิซาเบธ ก่อนใช้สาร เธอก็ผ่านการมีร่างกายมาหลายวัยแล้ว ทั้งเด็กสาวที่ยังไม่มีใครรู้จัก นักแสดงที่ขึ้นไปรับรางวัล และผู้หญิงวัยห้าสิบที่รู้ดีว่าต้องมองกล้องตัวไหนจึงจะเหมือนกำลังสบตากับคนดูที่บ้าน ทุกช่วงเป็นชีวิตที่เธอผ่านมาด้วยกันทั้งนั้น แล้วเหตุใดอลิซาเบธตอนที่คนทั้งห้องหันมามองจึงดูเป็น “ตัวฉัน” มากกว่าอลิซาเบธคนที่เพิ่งเสียงาน?

คำตอบส่วนหนึ่งอาจอยู่ที่คนรอบตัวเธอ ตลอดหลายปี โลกปฏิบัติต่อเธอดีเป็นพิเศษในยามที่เธอสวยและมีชื่อเสียง พอเสียงชื่นชมหายไป เธอจึงมีเหตุให้รู้สึกราวกับว่าสิ่งดี ๆ ในตัวเธอหายตามไปด้วย นี่เป็นด้านที่เจ็บของ โลกธรรม คนที่เคยได้รับคำชื่นชมย่อมพบวันที่เสียงนั้นเงียบลงได้ แต่สำหรับคนที่คุ้นกับการรู้จักตัวเองผ่านเสียงของคนอื่น ความเงียบอาจทำให้ถึงกับจำตัวเองไม่ได้ ฮาร์วีย์พูดกับเธอเพียงมื้อเดียว พอกลับถึงบ้าน เขาก็ไม่จำเป็นต้องยืนอยู่ข้างกระจกอีก อลิซาเบธรู้แล้วว่าต้องมองตรงไหนจึงจะเห็นตัวเองอย่างที่เขาเห็น

การได้เป็นซูยิ่งทำให้เธอวางภาพนั้นลงยากกว่าเดิม เพราะคราวนี้เธอมีหลักฐานอยู่ตรงหน้าว่า ถ้าหน้าตาอย่างนี้ โลกจะต้อนรับเธออย่างไร ตัณหา ในเรื่องนี้จึงเห็นได้ชัดที่สุดในวันที่ความปรารถนาเป็นจริงแล้ว ตอนแรกเธอเพียงอยากมีโอกาสได้กลับไปยืนหน้ากล้องอีกครั้ง ครั้นได้ยืนตรงนั้นครบเจ็ดวัน สิ่งที่อยากได้ต่อก็คือวันที่แปด ส่วนราคาของวันที่แปดปรากฏอยู่บนนิ้วมือของผู้หญิงอีกคน ผู้หญิงที่เธอเต็มใจเรียกว่า “ตัวฉัน” น้อยลงทุกที

เดมี มัวร์ กับคำตัดสินที่เธอเคยเชื่อ

มีเกร็ดเล็ก ๆ จากฉากหน้ากระจก เดมี มัวร์เล่าให้ Variety ฟังว่า กว่าจะได้ฉากเตรียมตัวออกเดตอย่างที่เห็น เธอต้องแต่งแล้วเช็ดเครื่องสำอางซ้ำหลายเทกจนผิวหน้าระบม เมื่อผู้กำกับอยากถ่ายอีกครั้ง คนที่เข้ามาบอกว่าพอแล้วคือช่างแต่งหน้า รายละเอียดนี้ติดอยู่ในใจ เพราะขณะที่อลิซาเบธในหนังหยุดมือของตัวเองไม่ได้ ในกองถ่ายมีคนหนึ่งสังเกตเห็นว่าผู้หญิงตรงหน้าเจ็บแล้ว

คอราลี ฟาร์ฌาต์ ผู้เขียนบทและกำกับ ได้รางวัลบทภาพยนตร์ยอดเยี่ยมจากเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์ ปี 2024 ต่อมา The Substance เข้าชิงออสการ์ครั้งที่ 97 รวม 5 สาขา ได้แก่ ภาพยนตร์ยอดเยี่ยม ผู้กำกับยอดเยี่ยม นักแสดงนำหญิงยอดเยี่ยม บทภาพยนตร์ดั้งเดิมยอดเยี่ยม และแต่งหน้าและทำผมยอดเยี่ยม โดยคว้ารางวัลในสาขาแต่งหน้าและทำผม ส่วนมัวร์ได้รับรางวัลลูกโลกทองคำ สาขานักแสดงนำหญิงในภาพยนตร์ประเภทเพลงหรือตลก นับเป็นลูกโลกทองคำตัวแรกของเธอ หลายสิบปีหลังจากที่ผู้ชมจำนวนมากรู้จักเธอจาก Ghost

บนเวทีลูกโลกทองคำ มัวร์เล่าว่าเมื่อราวสามสิบปีก่อน โปรดิวเซอร์คนหนึ่งเคยเรียกเธอว่า popcorn actress เธอรับเอาคำนั้นมาตีความว่านักแสดงอย่างเธอเล่นหนังที่คนดูชอบและทำเงินได้ แต่คงไปไม่ถึงการได้รับการยอมรับในฝีมือ สิ่งที่เธอจำมาเล่าในคืนนั้นคือ ตัวเธอเองก็เคยเชื่อคำพูดของเขา และปล่อยให้มันค่อย ๆ กัดกร่อนความมั่นใจ จนช่วงหนึ่งก่อนจะได้รับบทอลิซาเบธ เธอเริ่มสงสัยว่างานแสดงของตัวเองอาจเดินมาถึงปลายทางแล้ว

เรื่องของมัวร์ทำให้ผมนึกถึงคำถามที่อลิซาเบธถามฮาร์วีย์ในร้านอาหารอีกครั้งว่า “อะไรจบ?” คนอื่นอาจมีอำนาจยุติงานหนึ่งของเราได้จริงอย่างที่ฮาร์วีย์ทำ คำตัดสินนั้นมีผลทั้งต่อรายได้ โอกาส และชีวิตประจำวัน แต่บางครั้งเราเป็นฝ่ายนำคำตัดสินไปใช้ต่อเสียไกลกว่าที่คนพูดเคยมีอำนาจ เราเอาคำพูดเกี่ยวกับงานหนึ่งชิ้น รูปร่างในวัยหนึ่ง หรือความผิดหวังครั้งหนึ่ง มาใช้ตอบคำถามแทนชีวิตทั้งชีวิตว่าเราเป็นคนอย่างไร และต่อจากนี้เรายังเป็นอะไรได้อีกบ้าง

ถ้าย้อนกลับไปหาเฟร็ดสักนิด ในบรรดาคนรอบตัวอลิซาเบธ เขาเป็นคนหนึ่งที่เห็นหน้าเธอในวัยห้าสิบแล้วมีความสุขที่ได้เจอ คืนนั้นเขาคงอยากรู้ว่าเพื่อนเก่าของเขาเป็นอย่างไรบ้าง มีเรื่องอะไรมาเล่า และทั้งคู่จะยังคุยกันถูกคอไหม คำถามเหล่านี้ไม่มีข้อไหนตอบได้ด้วยการส่องกระจก และน่าเสียดายที่อลิซาเบธไม่ได้ออกจากบ้านไปฟังมัน

พอนึกถึงฉากนั้น คำถามว่า “ใครคือตัวเรากันแน่?” ก็อาจไม่ต้องการให้เราเลือกระหว่างหญิงสาวบนป้ายกับผู้หญิงที่ยืนอยู่ในห้องน้ำทันที บางทีเราอาจเริ่มจากคำถามที่เล็กกว่าและใกล้ตัวกว่า ครั้งล่าสุดที่เราเห็นรูปตัวเองแล้วคิดว่า “ฉันไม่น่าเป็นแบบนี้เลย” เรากำลังคิดถึงตัวเองคนไหนอยู่ และระหว่างที่เรามัวคิดถึงเขา มีใครกำลังรอพบเราในวันนี้บ้าง?