ความสุขคือความทุกข์ที่พอดีสำหรับทน – พุทธทาสภิกขุ

เมื่อพูดถึง “ความทุกข์” คนส่วนใหญ่มักนึกถึงความเจ็บป่วย ความสูญเสีย ความผิดหวัง ความยากจน หรือเหตุการณ์ร้ายแรงที่ทำให้ชีวิตเจ็บปวดจนแทบทนไม่ไหว

ถ้าวันนี้สุขภาพแข็งแรง มีเงินใช้ การงานมั่นคง ครอบครัวอบอุ่น และยังมีสิ่งให้เพลิดเพลิน เราก็มักสรุปว่า ชีวิตช่วงนี้ไม่มีความทุกข์

แต่พุทธทาสภิกขุชวนให้เรามองลึกกว่าความรู้สึกสุขหรือเจ็บปวดชั่วขณะ เพราะความทุกข์ในความหมายทางธรรมไม่ได้หมายถึงสิ่งที่ “ทนไม่ได้” เท่านั้น หากยังรวมถึงทุกสิ่งที่เราต้องคอยแบก คอยรักษา และไม่อาจควบคุมให้เป็นอย่างใจได้ตลอดไป

“ความทุกข์ในความหมายสมบูรณ์นั้นก็คือดูแล้วมัน “น่าระอา” อย่าเข้าใจครึ่งเดียว โดยมากเข้าใจครึ่งเดียวว่า ความทุกข์นั้นคือเจ็บปวดเหลือทน เรียกว่า ความทุกข์”

เราเห็นความทุกข์เมื่อมันเจ็บ แต่ไม่เห็นเมื่อมันให้ความสุข

ความทุกข์แบบเจ็บปวดนั้นมองเห็นได้ง่าย เมื่อร่างกายป่วย เรารู้ว่าเป็นทุกข์ เมื่ออกหัก ตกงาน หรือสูญเสียคนที่รัก เราก็รู้ว่ากำลังเป็นทุกข์ เพราะมันแสดงตัวตรงไปตรงมา

แต่ความสุขมักซ่อนภาระของมันไว้ได้แนบเนียนกว่า

• เมื่อได้งานที่ดี เรามีความสุข แต่หลังจากนั้นอาจต้องกลัวว่าจะรักษาตำแหน่งไว้ไม่ได้ ต้องแข่งขัน ต้องพิสูจน์ตัวเอง และต้องรับผิดชอบมากขึ้น
• เมื่อมีชื่อเสียง เรามีความสุขที่ได้รับการยอมรับ แต่ก็ต้องคอยรักษาภาพลักษณ์ กังวลกับคำวิจารณ์ และกลัวว่าวันหนึ่งผู้คนจะเลิกสนใจ
• เมื่อมีทรัพย์สินมากขึ้น เราอาจมีชีวิตสะดวกขึ้น แต่ก็มีสิ่งที่ต้องดูแลมากขึ้น ต้องป้องกันการสูญหาย ต้องหาเงินมารักษามาตรฐานชีวิต และอดกังวลไม่ได้ว่าสิ่งที่มีอยู่อาจลดลง
• แม้แต่ความสัมพันธ์ที่ทำให้เรามีความสุข ก็ไม่อาจหลีกพ้นความเปลี่ยนแปลง คนที่เรารักอาจเปลี่ยนไป เราเองก็เปลี่ยนไป และวันหนึ่งย่อมต้องมีฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจากกัน

นี่ไม่ได้หมายความว่าเราไม่ควรมีงานที่ดี ไม่ควรมีทรัพย์สิน หรือไม่ควรรักใคร แต่หมายความว่าเราควรมองเห็นธรรมชาติอีกด้านหนึ่งของสิ่งเหล่านี้ด้วย ดังที่ อ.พุทธทาสเตือนว่า

“ที่รู้สึกว่าไม่เจ็บปวด สะดวก สบายเอร็ดอร่อย สนุกสนานนั้นระวังให้ดี มันก็มีลักษณะแห่งความทุกข์ คือ ดูแล้วน่าระอา”

ความสุขกลายเป็นภาระเมื่อเราต้องคอยแบกมันไว้

ความสุขจำนวนมากไม่ได้ทำให้เราเหนื่อยในวันที่ได้รับมัน แต่เริ่มกลายเป็นภาระเมื่อเราพยายามบังคับให้มันคงอยู่เหมือนเดิม

• เราไม่ได้เพียงมีบ้าน แต่ต้องรักษาบ้าน
• ไม่ได้เพียงมีตำแหน่ง แต่ต้องรักษาตำแหน่ง
• ไม่ได้เพียงได้รับคำชื่นชม แต่ต้องทำให้คนชื่นชมต่อไป
• ไม่ได้เพียงมีความรัก แต่ต้องการให้อีกฝ่ายรักเราเหมือนเดิมตลอดไป

ยิ่งสิ่งใดมีความหมายต่อเรามาก ความกลัวที่จะสูญเสียสิ่งนั้นก็มักยิ่งมากตามไปด้วย

“ทีนี้สบาย พอใจ สนุกสนาน เอร็ดอร่อย มันก็คือความทนหนักชนิดหนึ่งซึ่งเราไม่รู้สึกว่าต้องทน แต่ที่จริงมันเป็นความทนชนิดหนึ่งที่เราต้องทน ต้องแบก ต้องดันเอาไว้ ต้องรักษาเอาไว้ คือ มันมากดทับที่จิตใจเราเหมือนกัน”

ดังนั้น ความสุขที่ยังต้องคอยประคับประคอง อาจเป็นเพียงความทุกข์ในระดับที่เรายังพอทนได้ หรือเป็นภาระที่ถูกห่อหุ้มด้วยความพอใจ จนเราไม่ทันสังเกตว่ากำลังแบกมันอยู่

เราจะมองเห็นภาระนั้นชัดเจนขึ้นก็ต่อเมื่อสิ่งที่เคยให้ความสุขเริ่มเปลี่ยนไป หรือไม่ยอมเป็นไปตามที่เราต้องการ

แม้แต่การเป็น “คนดี” ก็อาจกลายเป็นของหนัก

สิ่งที่ อ.พุทธทาสชี้ไว้อย่างน่าสนใจคือ ไม่ใช่เฉพาะความชั่วหรือผลของกรรมชั่วเท่านั้นที่กลายเป็นเครื่องผูกมัด แม้แต่ความดีก็อาจกลายเป็นภาระได้ หากเรายึดถือความดีนั้นเป็นตัวตน

กรรมดี มันก็เป็นคุกเป็นตารางชนิดหนึ่ง เหมือนกับกรรมชั่วและมันไม่พ้นไปจากกรรมไปได้ มันต้องทนรับภาระเป็นของหนักของชีวิต ที่เป็นดีก็แบกหามความดี ที่เป็นร้ายก็แบกหามความร้าย มันทุลักทุเลด้วยกันทั้งนั้น นี่เขาเรียกว่า “ความทุกข์”

บางคนไม่ได้เพียงทำความดี แต่ต้องการให้ผู้อื่นมองเห็นว่าตนเป็นคนดี เมื่อไม่มีใครชื่นชมก็รู้สึกน้อยใจ เมื่อถูกตั้งคำถามก็โกรธ และเมื่อทำผิดพลาดก็ไม่กล้ายอมรับ เพราะกลัวภาพของ “คนดี” จะเสียหาย

ในกรณีเช่นนี้ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความดี แต่อยู่ที่การนำความดีมาสร้างเป็นตัวตน แล้วต้องคอยแบกตัวตนนั้นไปตลอดเวลา

การทำดีโดยไม่ต้องคอยประกาศ ไม่ต้องเปรียบเทียบ และไม่ต้องเรียกร้องให้ใครรับรอง จึงเบากว่าการทำดีพร้อมกับแบกป้ายว่า “ฉันเป็นคนดี” อยู่เสมอ

เมื่อเห็นแล้วว่าทั้งสุข ทรัพย์สิน หรือแม้แต่ความดีล้วนเป็นของหนัก คำถามคือทำไมสิ่งเหล่านี้จึงกลายเป็นภาระ? คำตอบสั้นๆ คือ ความไม่เที่ยงครับ

สิ่งที่ทำให้สุขกลายเป็นทุกข์ คือความไม่เที่ยง

ความสุขทุกชนิดมีเงื่อนไขรองรับ สุขภาพต้องอาศัยความสมบูรณ์ของร่างกาย ความรักต้องอาศัยคนสองคน ความสำเร็จต้องอาศัยโอกาส ความสามารถ และการยอมรับจากสังคม

แต่เงื่อนไขทั้งหมดนั้นเปลี่ยนแปลงได้

ปัญหาจึงไม่ใช่เพียงว่าสิ่งที่เรารักจะหมดไปในวันหนึ่ง แต่คือการที่เรานำความมั่นคงของจิตใจไปฝากไว้กับสิ่งซึ่งไม่เคยให้สัญญาว่าจะมั่นคง

• เราต้องการให้ร่างกายไม่แก่
• ต้องการให้คนรักไม่เปลี่ยน
• ต้องการให้ความสำเร็จไม่สิ้นสุด
• ต้องการให้ช่วงเวลาที่ดีหยุดนิ่งอยู่กับเรา

แต่ไม่มีสิ่งใดทำเช่นนั้นได้

ยิ่งเราฝืนธรรมชาติของความเปลี่ยนแปลงมากเท่าใด เราก็ยิ่งต้องออกแรง “แบก” ชีวิตมากขึ้นเท่านั้น

“น่าระอา” ไม่ได้หมายถึงต้องเกลียดชีวิต

เมื่อพุทธทาสภิกขุใช้คำว่า “น่าระอา” ไม่ได้หมายความว่าเราต้องเกลียดความสุข ปฏิเสธความสัมพันธ์ ทิ้งทรัพย์สิน หรือมองโลกอย่างหดหู่

ความน่าระอาในที่นี้คือการมองเห็นตามจริงว่า สิ่งที่เราเคยหลงคิดว่าจะให้ความพอใจอย่างสมบูรณ์นั้น ไม่สามารถทำหน้าที่เช่นนั้นได้ตลอดไป

• เรายังมีความสุขได้ เพียงแต่ไม่ต้องหลงเชื่อว่าความสุขนั้นจะอยู่ตลอดไป
• เรายังรักได้ โดยไม่คิดว่าจะครอบครองใครได้ตลอดกาล
• เรายังทำความดีได้ โดยไม่ต้องสร้างตัวตนจากความดี
• และเรายังใช้สิ่งต่าง ๆ ได้ โดยไม่ปล่อยให้สิ่งเหล่านั้นย้อนกลับมาแบกทับจิตใจ

มองเห็นความทุกข์ ไม่ใช่เพื่อให้ชีวิตเศร้าลง แต่เพื่อให้ใจเบาขึ้น

คำสอนเรื่องความทุกข์ไม่ได้มีไว้ทำให้เราหมดหวัง หากมีไว้ช่วยให้เราหยุดคาดหวังจากสิ่งต่าง ๆ เกินกว่าธรรมชาติของมัน

• เมื่อรู้ว่าความสุขไม่เที่ยง เราจะชื่นชมมันโดยไม่ประมาท
• เมื่อรู้ว่าความสัมพันธ์เปลี่ยนแปลงได้ เราจะดูแลกันให้ดีในวันที่ยังมีกัน
• เมื่อรู้ว่าทรัพย์สินและชื่อเสียงเป็นภาระ เราจะใช้มันโดยไม่ยอมให้มันกลายเป็นเจ้าของชีวิต
• เมื่อรู้ว่าแม้แต่ความดีก็อาจกลายเป็นสิ่งที่ต้องแบก เราจะทำดีอย่างเบาใจยิ่งขึ้น

ความสุขจึงไม่ใช่สิ่งต้องห้าม แต่การยึดความสุขไว้และบังคับไม่ให้มันเปลี่ยนต่างหากที่ทำให้ใจหนัก

เราอาจไม่ต้องหนีไปจากโลก ไม่ต้องปฏิเสธสิ่งที่รัก และไม่ต้องทำให้ชีวิตปราศจากความสุข เพียงค่อย ๆ เรียนรู้ว่าอะไรควรถือไว้ อะไรควรวางลง และสิ่งใดควรใช้โดยไม่ต้องยึดเป็นตัวตน

เพราะท้ายที่สุด สิ่งที่ทำให้เราเหนื่อยอาจไม่ใช่การไม่มีความสุข แต่อาจเป็นความพยายามตลอดชีวิตที่จะทำให้ความสุขซึ่งไม่เที่ยงนั้นอยู่กับเราไปตลอดกาลครับ