Both Sides, Now: เมื่อการเห็นอีกด้าน ไม่ได้แปลว่าเราเห็นทั้งหมด

เราเคยมองเมฆจากข้างล่างกันแทบทุกคนใช่ไหมครับ

เงยหน้าขึ้นไป เห็นก้อนสีขาวลอยอยู่บนฟ้า เด็กคนหนึ่งอาจเห็นปราสาท เห็นสัตว์ เห็นภูเขา หรือเห็นโลกมหัศจรรย์อะไรก็ได้ตามจินตนาการ แต่เมื่อเครื่องบินพาเราขึ้นไปเหนือเมฆ ภาพกลับเปลี่ยนไป เมฆก้อนเดิมที่เคยมองจากพื้น ตอนนี้อยู่ข้างล่างเราเสียแล้ว

นี่คือจุดเริ่มต้นของเพลง Both Sides, Now เพลงที่ Joni Mitchell เขียนขึ้นเมื่อปี 1967 ขณะอายุเพียง 23 ปี

Mitchell เล่าว่า ระหว่างอยู่บนเครื่องบิน เธอกำลังอ่านนวนิยาย Henderson the Rain King ของ Saul Bellow ตัวละครในหนังสือกำลังมองเมฆจากบนเครื่องบินเช่นกัน เธอจึงวางหนังสือลง มองออกไปนอกหน้าต่าง และเริ่มเขียนเพลงนี้ขึ้นมา

ตอนแรกเพลงมีชื่อว่า From Both Sides, Now

และเมื่อ Mitchell แนะนำเพลงนี้บนเวทีในปีเดียวกัน เธอพูดไว้น่าสนใจมากว่า เรื่องต่าง ๆ ในชีวิตไม่ได้มีเพียงสองด้านด้วยซ้ำ เพียงแต่ในเพลงนี้เธอเลือกพูดถึงสองด้าน—ด้านของความฝันกับด้านของความเป็นจริง ด้านของมนตร์เสน่ห์กับวันที่มนตร์นั้นจางหาย

เพลงถูก Judy Collins นำไปบันทึกเสียงในอัลบั้ม Wildflowers ในปี 1967 ก่อนที่ Mitchell จะบันทึกเสียงด้วยตัวเองในอัลบั้ม Clouds ปี 1969

แล้วเพลงเกี่ยวกับเมฆเพลงหนึ่งก็ค่อย ๆ กลายเป็นเพลงเกี่ยวกับชีวิตทั้งชีวิต

เมฆก้อนเดิม แต่คนมองไม่เหมือนเดิม

โครงสร้างของ Both Sides, Now งดงามตรงที่ Mitchell เริ่มจากเรื่องเล็กที่สุดก่อน

เมฆ

เมื่อยังมองด้วยสายตาแห่งจินตนาการ เมฆเต็มไปด้วยภาพฝัน ความสวยงาม และความมหัศจรรย์ แต่เมื่อชีวิตเดินไปอีกระยะหนึ่ง เมฆก็มีอีกหน้า

มันบดบังดวงอาทิตย์
มันนำฝนมา
มันทำให้สิ่งที่วางแผนไว้เปลี่ยนไป

จากนั้นเพลงขยับจากเมฆมาสู่เรื่องที่ซับซ้อนขึ้น

ความรัก

เมื่อเรายังไม่เคยรัก หรือเพิ่งรู้จักมัน ความรักอาจเต็มไปด้วยความคาดหวัง ความโรแมนติก คำสัญญา และความรู้สึกว่าเราพบอะไรบางอย่างที่จะอยู่กับเราตลอดไป แต่คนที่เคยผ่านการรักมาแล้ว ย่อมได้เห็นอีกด้านหนึ่งด้วย

ความรักมีทั้งการพบและการจาก ทั้งความใกล้ชิดและความห่างเหิน ทั้งวันที่เราอยากให้ใครอยู่กับเราตลอดไป และวันที่คนสองคนซึ่งเคยรักกันอาจเดินออกจากชีวิตของกันและกัน

แล้วในท่อนสุดท้าย Mitchell ขยายวงออกไปอีก

จากเมฆ
มาสู่ความรัก
และมาถึง ชีวิต

เมื่อมองย้อนกลับไป เราเคยชนะ เคยแพ้ เคยภูมิใจ เคยอับอาย เคยได้สิ่งที่ต้องการ และเคยเสียสิ่งที่คิดว่าจะไม่มีวันเสีย เหมือนกับว่าเราได้เห็นชีวิตมาหลายด้านแล้ว แต่เพลงกลับไม่จบด้วยประโยคว่า

“ตอนนี้ฉันเข้าใจชีวิตแล้ว”

ตรงกันข้าม

มันจบด้วยการยอมรับว่า

“I really don’t know life at all.”

ฉันยังไม่รู้จักชีวิตทั้งหมดอยู่ดี

เห็นอีกด้าน ไม่ได้แปลว่าเห็นทั้งหมด

ตรงนี้เองที่ Both Sides, Now พ้นจากการเป็นเพลงเรื่อง “ทุกอย่างมีสองด้าน”

เพราะถ้าเพลงหยุดอยู่เพียงว่า เมื่อก่อนเราเห็นด้านหนึ่ง ต่อมาเราโตขึ้นจึงเห็นอีกด้านหนึ่ง ก็ยังมีหลุมพรางรอเราอยู่ เราอาจเพียงย้ายจากการยึดด้านแรก ไปยึดด้านที่สองแทน

ตอนเด็กคิดว่าความรักสวยงาม พออกหักหลายครั้งก็ประกาศว่า ความรักไม่มีจริง

ตอนหนุ่มสาวคิดว่าโลกเต็มไปด้วยโอกาส ผ่านความผิดหวังมามากก็สรุปว่า โลกนี้โหดร้าย

เมื่อก่อนเชื่อใจคนง่าย ต่อมาถูกหักหลัง จึงเชื่อว่าไว้ใจใครไม่ได้เลย

ดูเผิน ๆ เหมือนเรา “รู้โลกมากขึ้น” แต่เราอาจแค่เปลี่ยนจากแว่นอันหนึ่งมาใส่อีกอันหนึ่งเท่านั้น

ในภาษาพุทธ เรื่องนี้โยงได้กับ ทิฏฐิ ที่หมายถึง มุมมอง ความเห็น หรือกรอบที่เราใช้มองโลก

การมีทิฏฐิไม่ใช่เรื่องแปลก เราทุกคนต้องอาศัยความรู้ ประสบการณ์ ภาษา ความจำ และความคิดเพื่อทำความเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้น ปัญหาเริ่มเมื่อเราเผลอเอามุมที่เราเห็น ไปเท่ากับความจริงทั้งหมด

จาก ทิฏฐิ จึงกลายเป็น ทิฏฐุปาทาน หรือ การยึดมั่นถือมั่นในความเห็น

ฉันเห็นอย่างนี้
ดังนั้นมันต้องเป็นอย่างนี้

ฉันเคยเจออย่างนี้
ดังนั้นคนแบบนี้ต้องเป็นแบบนี้

ชีวิตฉันเคยเกิดอย่างนี้
ดังนั้นชีวิตก็คงเป็นอย่างนี้ต่อไป

ทั้งที่ความจริงซึ่งอยู่ตรงหน้า อาจกว้างกว่าประสบการณ์ที่เรามีอยู่มาก

วิปัสสนา: ฝึกมองโดยไม่รีบเชื่อมุมที่เราเห็น

ในพุทธศาสนา วิปัสสนา คือการฝึกดูสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นให้ตรงกับความเป็นจริง ไม่ปล่อยให้ความชอบ ความไม่ชอบ ความกลัว ความคาดหวัง หรือเรื่องราวที่ใจแต่งต่อ เข้ามาแทนสิ่งที่กำลังเกิดอยู่

จุดหมายของการฝึกเช่นนี้สัมพันธ์กับคำว่า ยถาภูตญาณทัสสนะ หรือ การรู้เห็นตามที่สิ่งนั้นเป็นจริง

ฟังดูเหมือนว่าเราจะต้องหามุมหนึ่งที่ “ถูกต้องที่สุด” ให้เจอ แต่ในชีวิตจริง การเห็นตามความเป็นจริงอาจเริ่มง่ายกว่านั้นมาก เริ่มจากรู้ว่า สิ่งที่ฉันกำลังเห็น คือสิ่งที่ฉันเห็นจากตรงนี้

ไม่จำเป็นต้องปฏิเสธสิ่งที่เห็น ไม่จำเป็นต้องบอกว่าความรู้สึกของเราไม่จริง เพียงแต่ไม่รีบเอาสิ่งที่เราเห็น ไปเท่ากับความจริงทั้งหมด

ถ้าเรากำลังโกรธใครมาก เราอาจเห็นแต่ด้านที่น่าโกรธของเขา ความโกรธนั้นเกิดขึ้นจริง แต่ภาพของคนคนนั้นที่ปรากฏในใจขณะโกรธ อาจยังไม่ใช่เขาทั้งหมด

ถ้าเรากำลังผิดหวังกับชีวิต เราอาจรู้สึกว่าทุกอย่างพังหมดแล้ว ความผิดหวังนั้นก็จริง แต่ประโยคว่า “ชีวิตของฉันพังหมดแล้ว” เป็นสิ่งที่ใจคิดต่อจากความรู้สึกนั้นอีกชั้นหนึ่ง

วิปัสสนาจึงไม่ใช่การบังคับตัวเองให้มองโลกในแง่ดี หรือเปลี่ยนจากมุมหนึ่งไปเชื่ออีกมุมหนึ่ง แต่คือการเห็นให้ชัดขึ้นว่า ตรงไหนคือสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น และตรงไหนคือสิ่งที่ใจของเราเติมเข้าไป เมื่อเห็นสองอย่างนี้แยกจากกันได้มากขึ้น การยึดว่ามุมที่เราเห็นคือความจริงทั้งหมดก็เริ่มคลายลง

เพลงเดิม คนร้องคนเดิม แต่ไม่เหมือนเดิม

เรื่องของ Both Sides, Now ยังมีตอนต่อที่งดงามมาก

กว่า 30 ปีหลังจากบันทึกเพลงนี้ใน Clouds Joni Mitchell กลับมาร้องมันอีกครั้งในอัลบั้ม Both Sides Now ซึ่งออกในปี 2000 โดยใช้การเรียบเรียงแบบออร์เคสตรา

เสียงของเธอในวัยห้าสิบกว่าต่างจากหญิงสาววัยยี่สิบกว่าอย่างชัดเจน

เสียงต่ำลง
หนักขึ้น
มีร่องรอยของเวลาอยู่ในนั้น

เนื้อร้องแทบเป็นคำเดิม

แต่เมื่อคนคนหนึ่งใช้ชีวิตเพิ่มขึ้นอีกสามสิบกว่าปี คำเดิมย่อมไม่ได้ออกมาจากชีวิตเดิมอีกแล้ว

ประโยคเกี่ยวกับความรัก ย่อมผ่านความรักจริง ๆ มาอีกมาก

ประโยคเกี่ยวกับการสูญเสีย ย่อมผ่านการสูญเสียมาแล้ว

และเมื่อเธอกลับมาร้องว่า ตัวเองยังไม่รู้จักชีวิตทั้งหมด ประโยคนั้นจึงฟังต่างจากหญิงสาววัย 23 ปีที่เพิ่งเขียนมันขึ้นมาอย่างประหลาด

อัลบั้ม Both Sides Now ได้รับ Grammy สาขา Best Traditional Pop Vocal Album ในปี 2001 และการเรียบเรียงเพลง Both Sides Now ของ Vince Mendoza ก็ได้รับ Grammy ในปีเดียวกันด้วย

แต่รางวัลอาจไม่ใช่ส่วนที่น่าสนใจที่สุดของการกลับมาครั้งนี้

ภาพที่น่าจดจำกว่าคือ

มนุษย์คนหนึ่งได้กลับมายืนต่อหน้าเพลงที่ตัวเองเขียนเมื่อกว่า 30 ปีก่อน

คำยังเหมือนเดิม
แต่ชีวิตที่อยู่หลังคำนั้นเปลี่ยนไปแล้ว

เราเองก็มี Both Sides, Now ของเรา

ลองนึกถึงเรื่องบางเรื่องที่เราเคยมั่นใจมากเมื่อสิบหรือยี่สิบปีก่อน คนบางคนที่เราเคยคิดว่ารู้จักดี เหตุการณ์บางอย่างที่ครั้งหนึ่งเราคิดว่าเป็นเรื่องเลวร้ายที่สุดในชีวิต หรือเรื่องบางเรื่องที่ตอนนั้นเรามั่นใจเหลือเกินว่า ถ้าได้มันมาแล้วเราจะมีความสุข วันนี้เราอาจมองมันไม่เหมือนเดิมแล้ว อีกสิบปีข้างหน้า เราอาจมองวันนี้ต่างออกไปอีก นั่นไม่ได้หมายความว่า เราไม่ควรเชื่ออะไรเลย หรือทุกความคิดเห็นมีค่าเท่ากันหมด

มันเพียงเตือนว่า อย่ารีบเอาสิ่งที่เราเห็นจากจุดหนึ่งของชีวิต ไปประกาศว่าเป็นชีวิตทั้งหมด

เมฆจากพื้นดิน กับเมฆจากบนเครื่องบิน ไม่จำเป็นต้องมีภาพไหนผิด ทั้งสองภาพเกิดขึ้นจริงจากตำแหน่งที่ต่างกัน และยังมีมุมอื่นอีกมากที่เราไม่เคยเห็น นั่นคือความงามที่ซ่อนอยู่ในชื่อ Both Sides, Now

ไม่ใช่การบอกให้เราเลือกว่าด้านไหนจริงกว่า แต่ชวนให้ใจหลวมพอที่จะรู้ว่า ยังมีอีกด้าน และเมื่อได้เห็นอีกด้านแล้ว ก็ยังไม่จำเป็นต้องรีบบอกตัวเองว่า คราวนี้ฉันรู้หมดแล้ว เพราะยิ่งใช้ชีวิตไปนานเท่าไร เราอาจยิ่งเข้าใจประโยคสุดท้ายของ Joni Mitchell มากขึ้น

“I really don’t know life at all.”

และการรู้ว่า เรายังไม่รู้ทั้งหมด อาจไม่ใช่ความไม่รู้ที่น่าอาย แต่มันอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการมองโลกโดยไม่ต้องยึดมุมที่เรายืนอยู่แน่นเกินไปครับ

หมายเหตุ นี่คือ version live ครั้งล่าสุด ที่ Grammy Award ปี 2024