ดนตรีหรือบทเพลงหรือทำนองเพลงก็ตาม มันมีอยู่สองชนิด คือ เร้าให้ “จิตวุ่นวาย” ก็มี ดนตรีหรือบทเพลงที่ตะล่อมจิตให้สงบเย็นลงไปให้ “ว่าง” ก็มี – พุทธทาสภิกขุ (ปาฐกถาธรรมที่พุทธสมาคม หมวดธรรม ทำงานด้วยจิตว่าง)

เพลงบางเพลงไม่ได้เริ่มต้นจากจินตนาการของนักแต่งเพลง แต่เริ่มจากชีวิตจริงของคนร้อง

“น้ำท่วม” ของ ศรคีรี ศรีประจวบ เป็นหนึ่งในนั้น

เมื่อราว พ.ศ. 2511–2513 ศรคีรียังเป็นชาวไร่สับปะรดอยู่ที่ปราณบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และกำลังพยายามหาทางเข้าสู่วงการเพลง เขาเดินทางไปขอเพลงจาก ครูไพบูลย์ บุตรขัน อยู่หลายครั้ง ก่อนจะได้ฝากตัวเป็นศิษย์

ช่วงนั้นเกิดน้ำท่วมใหญ่ที่ประจวบคีรีขันธ์ ไร่สับปะรดได้รับความเสียหาย และมีเรื่องเล่าจากคนร่วมวงว่า น้ำขึ้นจนศรคีรีและเพื่อน ๆ ต้องหนีขึ้นไปอยู่บนหลังคา ศรคีรีนำประสบการณ์นี้ไปเล่าให้ครูไพบูลย์ฟัง ไม่นาน เรื่องน้ำท่วมที่เพิ่งเกิดขึ้นจริงก็กลายเป็นเพลง

“น้ำท่วม” เป็นเพลงแรก ๆ ที่ครูไพบูลย์มอบให้ศรคีรีบันทึกเสียง และกลายเป็นเพลงที่ช่วยแจ้งเกิดนักร้องเสียงหวานคนนี้จนเป็นหนึ่งในชื่อสำคัญของวงการลูกทุ่งไทย

เพลงเริ่มต้นด้วยประโยคที่คนไทยคุ้นหู

“น้ำท่วม น้องว่าดีกว่าฝนแล้ง”

ประโยคนี้มีที่มาจากวาทะที่เล่าต่อกันมาจากเหตุการณ์น้ำท่วมกรุงเทพฯ ครั้งใหญ่ พ.ศ. 2485 ก่อนครูไพบูลย์จะนำมาผูกเข้ากับประสบการณ์น้ำท่วมของศรคีรี จนกลายเป็นเพลงที่เรายังได้ยินกันอยู่ทุกครั้งที่เกิดอุทกภัยครั้งใหญ่ แต่ถ้าฟังเพลงนี้ด้วยหูอีกแบบหนึ่ง เพลงน้ำท่วมอาจพาเราไปพบคำถามที่น่าสนใจมาก เมื่อชีวิตมีเรื่องเลวร้ายเกิดขึ้นจริง ธรรมะช่วยเราได้ตรงไหน?

น้ำท่วมกรุงเทพ ปี 2485

น้ำท่วมจริง ๆ ไม่ได้ท่วมแค่ในใจ

ถ้าบ้านพัง รถจม พืชผลเสียหาย รายได้หดหาย หรือต้องหอบลูกจูงหลานหนีน้ำ ความเดือดร้อนพวกนี้มันคือของจริง

การเดินไปบอกคนที่กำลังก้มหน้าก้มตาวิดน้ำว่า “ทุกอย่างอยู่ที่ใจ” หรือ “น้ำท่วมดีกว่าฝนแล้ง” หรือการยกคำว่า “ปล่อยวาง” มาบอกให้คนไม่ต้องทุกข์กับบ้านที่เพิ่งพังไปต่อหน้าต่อตา ก็คงไม่ใช่ธรรมะที่เมตตาเท่าไร

พุทธศาสนาไม่เคยสอนให้ปฏิเสธความจริงตรงหน้า เจ็บก็คือเจ็บ เสียหายก็คือเสียหาย สูญเสียก็คือสูญเสีย แต่พระพุทธเจ้าชี้ให้เห็นว่า พอมันเกิดขึ้นแล้ว ใจคนเรานี่แหละที่ชอบสร้างความทุกข์ซ้ำซ้อนขึ้นมาอีกชั้น เหมือนอุปมาเรื่อง “ลูกศรสองดอก” ในสัลลัตถสูตร ความเจ็บปวดจากเหตุการณ์ตรงหน้าคือลูกศรดอกแรก มันพุ่งชนเราจนเจ็บ ซึ่งบางทีก็เลี่ยงไม่ได้ แต่พอใจเราเริ่มฟูมฟาย ก่นด่า โกรธ กลัว ดิ้นรนไม่ยอมรับ นั่นคือเรากำลังหยิบลูกศรดอกที่สองมาปักซ้ำแผลเดิมด้วยมือตัวเอง

น้ำเข้าบ้านแล้ว อย่าเพิ่งปล่อยให้น้ำท่วมใจ

ลองนึกภาพคนที่กลับบ้านมาเจอน้ำท่วมสูงถึงเอว ข้าวของที่เก็บหอมรอมริบมาทั้งชีวิตลอยเคว้ง เสี้ยววินาทีนั้น ใครก็ต้องตกใจ ใจหาย และเสียดาย เป็นธรรมดาของมนุษย์เมื่อตาเห็นรูป หูกระทบเสียง แต่จุดตัดมันอยู่ตรงหลังจากนั้น ใจเรามักจะวิ่งเตลิดไปไกล “ทำไมต้องเป็นบ้านฉัน” “ถ้าพรุ่งนี้ฝนตกอีกจะอยู่ยังไง” “หมดกัน ชีวิตพังแน่ปีนี้”

น้ำตรงหน้าอาจจะสูงเมตรเดียว แต่ความคิดเราดึงทั้งอดีตและอนาคตมารวมกัน จากความไม่พอใจ กลายเป็นความยึดติดในคำว่า “บ้านของฉัน ข้าวของของฉัน”

ไม่ยึด ไม่ได้แปลว่าไม่แคร์

เรื่องนี้มักเข้าใจผิดกันบ่อย การบอกว่า “อย่ายึดถือ” ไม่ได้แปลว่าให้ยืนมองบ้านพังตาปริบ ๆ ไม่ได้หมายความว่าห้ามเสียดายรูปถ่ายเก่า ห้ามเป็นห่วงหมาแมว หรือไม่ต้องไปเรียกร้องให้ใครมารับผิดชอบ

ความไม่ยึดติดไม่ได้ทำให้เรากลายเป็นก้อนหินที่ไร้ความรู้สึก ตรงกันข้าม ถ้าใจไม่ถูกความกลัวหรือความโกรธกลืนไปหมด เราจะมีสติจัดการปัญหาตรงหน้าได้ดีกว่าเดิมด้วยซ้ำ เราจะรีบตัดไฟ ยกของขึ้นที่สูง พยุงคนแก่ พาเด็กไปที่ปลอดภัย แบ่งข้าวน้ำให้ข้างบ้าน และเริ่มคิดต่ออย่างเป็นระบบว่าจะเอาชีวิตรอดยังไงหลังน้ำลด

อย่างที่ท่านพุทธทาสเคยอธิบายเรื่อง “จิตว่าง” มันไม่ใช่การทำสมองโล่ง ไม่รับผิดชอบ หรือไม่แยแสโลก แต่คือใจที่ไม่ถูกความเห็นแก่ตัว ความยึดมั่นถือมั่นเรื่อง “ตัวกู–ของกู” เข้ามาครอบงำ เมื่อใจไม่ขุ่นมัว มันถึงพร้อมที่จะลงมือทำสิ่งต่าง ๆ ได้เต็มกำลัง

เราจึงไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่าง “ยอมรับความจริง” หรือ “ลงมือแก้ปัญหา” เพราะสองอย่างนี้ทำไปพร้อมกันได้ ยอมรับว่าน้ำมันมาแล้ว จากนั้นก็ตั้งสติแล้วถามตัวเองว่า “ตอนนี้เราทำอะไรได้บ้าง”

เมื่อน้ำลด

ในที่สุดน้ำก็ต้องลด คราบโคลนยังเปรอะกำแพง เฟอร์นิเจอร์อาจต้องทิ้ง และหลายคนต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่อีกครั้ง บาดแผลจากลูกศรดอกแรกยังคงอยู่ ธรรมะไม่ได้ย้อนเวลาไปลบความเสียหายพวกนั้น แต่ธรรมะช่วยเตือนว่า เราไม่จำเป็นต้องหยิบลูกศรดอกที่สอง ที่สาม หรือที่สี่ มาแทงซ้ำเติมตัวเองไปเรื่อย ๆ เรายังเหนื่อยได้ ยังร้องไห้ได้ ยังตะโกนขอความช่วยเหลือได้เต็มที่ แค่คอยมองให้ทันว่า อะไรคือความจริงที่กำลังเกิดขึ้นตรงหน้า และอะไรคือสิ่งที่ความคิดเรากำลังปรุงแต่งให้มันแย่เกินจริง

น้ำที่ทะลักเข้าบ้าน กับน้ำที่ท่วมอยู่ในอก มันไม่ใช่น้ำสายเดียวกัน น้ำสายแรก เราต้องรวมพลังกันวิดมันออกไป แต่น้ำสายหลัง เราจัดการได้ด้วยการรู้เท่าทันใจตัวเอง และไม่ปล่อยให้มันท่วมทับสติของเราจนมิด