ฝึกสมาธิให้เป็นเรื่องเล่น — บทเรียนจากปลาตัวเล็ก ๆ

ปลาตัวเล็ก ๆ ที่ว่ายวนกินข้าวในฝาบาตรทองเหลือง กลายเป็นเรื่องเล่าเกี่ยวกับการฝึกจิตของท่านพุทธทาสในสวนโมกข์ เมื่อการอยู่ป่าคนเดียวเริ่มลงตัว ท่านพบว่าจิตพร้อมจะเป็นสมาธิได้ง่ายขึ้น จึงมีโอกาสลองสังเกตและทดลองกับสิ่งใกล้ตัว การเพ่งดูปลาชั่วครู่ทำให้ภาพติดตา สามารถนำไปเพ่งดูต่อได้ และภาพนั้นยังเปลี่ยนขนาดและเคลื่อนไหวได้ในประสบการณ์ของท่าน ท่านเรียกการทดลองเช่นนี้อย่างเป็นกันเองว่า “สมาธิเล่นสนุกของเด็ก”

เสน่ห์ของตอนนี้อยู่ที่ท่าทีต่อการฝึกซึ่งมีทั้งความสนใจ ความสนุก และการลองทำ ท่านเห็นว่าการทดลองกับสิ่งธรรมดาใกล้ตัวมีบางส่วนคล้ายกับสมาธิที่ฝึกกันอย่างจริงจัง และเมื่อค่อย ๆ เล่นเรียนรู้อยู่เสมอ สิ่งที่ดูยากก็อาจง่ายขึ้น แม้เป็นบันทึกสั้น ๆ แต่ก็ชวนให้มองการฝึกจิตในมุมที่ผ่อนคลายขึ้น พร้อมเห็นว่าท่านใช้ช่วงเวลาที่อยู่คนเดียวสังเกตความเป็นไปของใจอย่างไร

จากบันทึก “สิบปีในสวนโมกข์” โดย พุทธทาสภิกขุ

การอยู่คนเดียว ไม่มีอะไรจะดีไปกว่าใช้เวลาในการฝึกฝนบทเรียนของการตื่น และการควบคุมการตื่นของตนให้นิ่มนวล จนอาจคล้อยตามความต้องการของตนได้ทุกเมื่อ.

เมื่อการอยู่ป่าคนเดียวของผู้ใด ลงร่องลงรอยเป็นปรกติ จิตย่อมผันแปรไป มีลักษณะง่ายแก่การเป็นสมาธิตั้งครึ่งตั้งค่อนเสียแล้ว และมีสมาธิประเภทที่เป็นของเล่นสนุกของเด็กอีกเหลือหลายที่จะหาได้ง่าย ๆ เพราะความเป็นของง่ายแก่การเป็นสมาธิของจิตนั่นเอง, ปลาเล็ก ๆ มาตอมวนเวียนกันอยู่เป็นกลุ่มในวงสีเหลืองอ่อนของฝาบาตรทองเหลือง ที่ใส่ข้าวสุกทิ้งลงวางไว้ในน้ำตื้น ๆ ให้มันกิน. ด้วยการเพ่งดูเล่น ๆ เพียงชั่วประเดี๋ยว ก็สามารถที่จะติดตาไปเพ่งดูเล่นได้ตลอดหลาย ๆ คืน มีการขยายเป็นภาพเล็กภาพใหญ่ที่เคลื่อนไหว เป็นของราวกะว่ามีจิตใจเช่นเดียวกัน ซึ่งฉันสมัครเรียกว่า “สมาธิเล่นสนุกของเด็ก” แต่ก็เป็นทำนองเดียวกับสมาธิจริงของผู้ใหญ่อยู่หลายประการ ผิดกันก็แต่ถือเอาของเล่น ๆ ตามธรรมชาติใกล้ ๆ และนอกแบบแผนเช่นนั้นเป็นอารมณ์สำหรับลองเล่นดูเท่านั้น. ถ้าหากถือเอาอาการเช่นนี้เป็นของเล่นอยู่เสมอ ไม่นานนักของที่ยากก็จะลดลงมาหา เป็นของที่ง่ายขึ้นอย่างไม่น่าเชื่อ.

ที่มา: พุทธทาสภิกขุ, สิบปีในสวนโมกข์, หน้า ๑๔.

อ่านตอนอื่นๆ ได้ที่ สิบปีในสวนโมกข์