“กิเลสย่อมระงับด้วยการซื้อ” เป็นคำพูดขำ ๆ ของคนที่หมายตาของชิ้นหนึ่งไว้นาน พอซื้อแล้วเพื่อนถามถึงเหตุผล ก็ยกประโยคนี้ขึ้นมาตอบเสียเลย ความขำส่วนหนึ่งอยู่ตรงที่ฟังคล้ายข้อธรรม แต่อีกส่วนหนึ่งคงเป็นเพราะมันตรงกับประสบการณ์อยู่ไม่น้อย ก่อนซื้อ เฝ้าเปิดดูของชิ้นเดิมอยู่หลายวัน ครั้นตัดสินใจซื้อ ก็เลิกคิดเรื่องนั้นได้เสียที

ที่น่าพิจารณาคือ ความโล่งใจหลังจากนั้นเกิดจากอะไร เราอาจนึกว่าของชิ้นนั้นทำให้มีความสุข ซึ่งก็คงจริงส่วนหนึ่ง แต่อีกส่วนอาจเป็นเพราะความกระวนกระวายที่อยากได้มันได้สิ้นสุดลงแล้ว บางครั้งเรารู้สึกสบายใจตั้งแต่กดยืนยันคำสั่งซื้อ ทั้งที่ของยังมาไม่ถึงด้วยซ้ำ

ความเย็นใจเมื่อได้สมปรารถนา

ในการอบรมพระนวกะเรื่อง นิพพาน เมื่อปี 2533 พุทธทาสภิกขุอธิบายความเย็นใจลักษณะหนึ่งด้วยคำว่า นิพพุติ ท่านยกเรื่องความกระหายขึ้นมากล่าวว่า

“อยากจะได้อะไร อยากจะมีอะไร อยากจะเป็นอะไร เป็นความร้อน”

เมื่อได้สิ่งที่ต้องการ ความกระหายคราวนั้นก็หยุดลง คนจึงรู้สึกเย็นใจได้จริง ท่านให้ความสำคัญกับความเย็นแม้ในระดับสามัญ เพราะเป็นประสบการณ์ที่ช่วยให้สังเกตได้ด้วยตนเองว่า ขณะที่ความอยากกำลังรบกวน กับขณะที่มันสงบลงนั้น ใจเป็นอย่างไร

ลองนึกถึงคนที่อยากได้เลนส์กล้องสักตัว เขาใช้เวลาหลายคืนดูภาพตัวอย่าง อ่านความเห็นของคนที่ซื้อไปแล้ว และคอยดูว่าราคาจะลดลงอีกหรือไม่ วันที่ได้เลนส์มา ความพอใจที่ได้เอาไปถ่ายรูปเป็นความสุขอย่างหนึ่ง ส่วนการที่คืนนั้นไม่ต้องคอยเปิดดูราคาอีกแล้ว ก็เป็นความสบายอีกอย่างหนึ่ง สองอย่างนี้เกิดใกล้กันจนบางทีเราแทบไม่เคยแยกดู

ผ่านไปหลายเดือน เขาอาจยังใช้เลนส์ตัวเดิมได้ดีและพอใจกับภาพที่ถ่าย แต่เมื่อเห็นภาพจากเลนส์รุ่นใหม่ ก็เริ่มกลับไปอ่านรีวิวก่อนนอนอีกครั้ง ถึงตรงนี้จึงพอเห็นว่า สิ่งที่ระงับไปเมื่อซื้อคราวก่อนคือความอยากได้ เลนส์ตัวนั้น ส่วนความเคยชินที่จะเฝ้าคิดถึงสิ่งที่ยังขาด ยังมีโอกาสกลับมาเมื่อพบของชิ้นใหม่

“สมอยาก” กับ “หมดอยาก” เย็นเหมือนกัน แต่ไม่เหมือนกัน

เมื่อได้เลนส์ที่หมายตาไว้ ความอยากได้เลนส์ตัวนั้นก็สงบลง เพราะได้มาเป็นของตนแล้ว นี่คือความเย็นใจเมื่อ สมอยาก ความโล่งใจที่เกิดขึ้นเป็นของจริง แต่ยังต้องอาศัยการได้สิ่งที่ปรารถนา ครั้นพบของชิ้นใหม่ที่ถูกใจ ความกระวนกระวายอย่างเดิมก็อาจเกิดขึ้นได้อีก

ส่วน หมดความอยาก ในความหมายของนิพพาน หมายถึงการสิ้นตัณหา คือความทะยานอยากที่คอยรบกวนใจ ความเย็นเช่นนี้จึงมีได้โดยไม่ต้องรอให้สิ่งใดมาเติมความปรารถนา พุทธทาสภิกขุอธิบายนิพพานถึงที่สุดว่าเป็นความสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ จนกิเลสเหล่านี้ไม่กลับมาเผาใจอีก มุกที่ว่า “กิเลสย่อมระงับด้วยการซื้อ” จึงชวนให้เห็นความต่างได้พอดี เมื่อสมอยาก ใจเย็นลงเพราะได้ของตามที่หวัง เมื่อสิ้นตัณหา ใจเย็นได้โดยไม่ขึ้นอยู่กับว่าจะได้ของนั้นหรือไม่

ความอยากที่สงบลงได้ก่อนซื้อ

พุทธทาสภิกขุชวนให้สังเกตด้วยว่า กิเลสเกิดขึ้นเป็นคราว ๆ ตามเหตุปัจจัย หากร้อนใจอยู่ตลอดเวลา คนเราคงไม่มีแม้แต่เวลาพัก แต่ละวันมีช่วงที่ความอยาก ความโกรธ หรือความหลงสงบอยู่ และบ่อยครั้งเราก็ปล่อยให้ช่วงเหล่านั้นผ่านไปโดยแทบไม่รู้ตัว ส่วนความหมายของนิพพานถึงที่สุด ท่านอธิบายถึงความสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ คือสิ้นความติดใจ ความขัดเคือง และความหลง จนกิเลสเหล่านี้กลับมาเผาใจอีกไม่ได้ อบรมพระนวกะในพรรษา ปี 2533 ครั้ง 7 นิพพาน

คนถ่ายรูปอาจสังเกตเรื่องนี้ได้ในเช้าวันหนึ่ง ขณะออกไปถ่ายนกด้วยเลนส์ตัวเดิม ระหว่างที่รอให้นกหันมารับแสง เขาเพลินอยู่กับการดูมันกระโดดไปตามกิ่งไม้ กว่าจะนึกถึงเลนส์ตัวใหม่อีกทีก็ตอนกลับถึงบ้าน ชั่วเวลาที่อยู่กับนกนั้น เขายังไม่ได้ของที่อยากได้ แต่ความอยากก็เว้นระยะให้ใจได้พักแล้ว ประสบการณ์เล็ก ๆ เช่นนี้พอให้รู้จักความเย็นเมื่อความอยากสงบ ส่วนความสงบจะชั่วคราวเพียงใด เขาย่อมเห็นได้ในคราวที่ความอยากกลับมา

คราวหน้าเมื่อพูดเล่นกับเพื่อนว่า “กิเลสย่อมระงับด้วยการซื้อ” อาจลองนึกย้อนสักนิดว่า ตั้งแต่วันที่เริ่มอยากได้ของชิ้นนั้นจนถึงวันที่ซื้อ มีตอนไหนบ้างที่เราสบายใจดีอยู่แล้ว ทั้งที่ของก็ยังอยู่ที่ร้าน ความเย็นใจครั้งนั้นน่าสนใจพอ ๆ กับความสุขในวันที่ได้ของมา และอาจเป็นครั้งที่ทำให้เราเข้าใจคำสอนของพุทธทาสภิกขุได้ใกล้ตัวที่สุด

ที่มา พุทธทาสภิกขุ, อบรมพระนวกะในพรรษา ปี 2533 ครั้ง 7 นิพพาน (แหล่งอ้างอิงหมายเลข 9)