มีโยมคนหนึ่งเขียนมาปรึกษา บอกว่าตอนนี้เขากับผู้ใหญ่ในบ้านมีปัญหามาก โดยเฉพาะเวลาพูดกันเรื่องการเมือง ผู้ใหญ่ในบ้านก็คงจะหมายถึงพ่อแม่ พอเริ่มต้นพูดคุยก็เริ่มจะทะเลาะกัน คุยกันได้นิดหน่อยก็มีปากเสียงกัน เพราะว่าความเห็นไม่ตรงกัน

ผู้ใหญ่พูด “ฉันอาบน้ำร้อนมาก่อน ฉันรู้ดี” ส่วนเธอซึ่งเด็กกว่าบอกไปว่าแล้วทำไมไม่ฟังความเห็นของเธอบ้าง “เปิดใจฟังความเห็นบ้าง” คุยไปคุยมาทำท่าจะคุยกันไม่รู้เรื่อง ทะเลาะกัน ตัวเธอก็เลยสับสน ไม่สบายใจและไม่รู้ว่าจะทำอย่างไร

คนเขียนไม่ได้บอกชื่อเสียงเรียงนาม อายุเท่าไร แต่คิดว่าก็เป็นปัญหาของคนจำนวนไม่น้อยในเวลานี้ โดยเฉพาะในช่วงที่ใกล้จะมีการเลือกตั้ง ที่จริงแม้ยังไม่มีการเลือกตั้ง ผู้คนมากมายหลายครอบครัวก็ทะเลาะกันอยู่แล้วเรื่องการเมือง แล้วก็เป็นกันมาแบบนี้หลายปี แต่ช่วงนี้หนักเพราะว่าใกล้เลือกตั้ง แต่ละพรรคก็พยายามชักชวนหาคนเห็นด้วย

และเมื่อถึงเวลาที่จะต้องไปเลือกตั้ง ก็จะต้องคิดแล้วว่าจะเลือกพรรคไหนดี บางคนตัดสินใจได้แล้ว อยากจะชวนคนที่รู้จักให้เลือกตั้งหรือลงคะแนนให้กับพรรคเดียวกับที่ตัวเองเลือก ก็เลยเกิดการถกเถียง แล้วก็นำไปสู่การทะเลาะเบาะแว้งกัน

ความสัมพันธ์ในบ้านสำคัญกว่าการเอาชนะกันทางการเมือง

กรณีที่ถามมานี้ ตอบเขาไปว่ามีหลายเรื่องในชีวิตของคนเราที่ผู้คนยากจะเห็นตรงกัน โดยเฉพาะเรื่องศาสนากับการเมือง เพราะเป็นประเด็นที่มีเรื่องของความรู้สึกและอารมณ์เข้าไปเกี่ยวข้องเยอะมาก ก็เป็นธรรมดาที่คนเราจะเห็นต่างกันได้

เมื่อมีความเห็นต่างกัน ก็ไม่ใช่เรื่องเสียหายอะไร ต้องคิดว่าความเห็นต่างนี้ไม่ใช่เรื่องสำคัญของชีวิต มีอะไรที่สำคัญกว่ามากเลย โดยเฉพาะเรื่องความสัมพันธ์ไม่ว่าจะกับคนในบ้านหรือว่ามิตรภาพ

คนเราไม่ควรจะเอาความเห็นต่างทางศาสนาหรือการเมืองมาเป็นเหตุให้ต้องทะเลาะเบาะแว้งหรือตัดรอนความสัมพันธ์กัน จริง ๆ แล้วในชีวิตของคนเรามีเรื่องที่น่าจะทะเลาะกันมากกว่านี้ เช่น ทะเลาะกันว่าจะยื้อหรือไม่ยื้อถ้าเกิดว่าพ่อแม่ป่วยหนัก อย่างนี้ต่างหากที่น่าจะทะเลาะกันถ้าเกิดเห็นต่างกัน

แต่จริง ๆ แล้วเห็นต่างกันก็ไม่จำเป็นต้องทะเลาะกัน แต่ว่าถ้าจะทะเลาะกัน ก็มาทะเลาะกันเรื่องที่สำคัญต่อชีวิตดีกว่า

เพราะฉะนั้นเรื่องการเมืองไม่ควรจะเอาจริงเอาจัง หรือว่ามองว่าเป็นเรื่องคอขาดบาดตายชนิดที่ต้องยอมทุ่มเททุกอย่างเพื่อที่จะเอาชนะคะคานกัน หรือเพื่อให้อีกฝ่ายหนึ่งเห็นด้วยกับเรา ไม่ใช่เรื่องสำคัญถึงกับต้องยอมเสี่ยงที่จะเสียทุกอย่างเพื่อให้ได้ชัยชนะ หรือเพื่อโน้มน้าวให้เขาเห็นด้วยกับเรา

ก่อนที่จะทะเลาะกัน ก็ต้องถามตัวเองว่าอะไรคือสิ่งสำคัญในชีวิต ความสัมพันธ์ มิตรภาพ อันนี้เป็นสิ่งที่สำคัญกว่า

จะว่าไปแล้วความคิดทางการเมืองเปลี่ยนได้ ผ่านไป 5 ปี 10 ปี ก็เปลี่ยนจากซ้ายเป็นขวา หรือจากขวาเป็นซ้าย 180 องศา คนละทิศก็มี มีตัวอย่างมากมาย แต่ว่าสิ่งที่ยั่งยืนกว่าก็คือความสัมพันธ์ระหว่างพ่อแม่ลูก ความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อน หรือความสัมพันธ์ระหว่างสามีภรรยา ไม่ควรที่จะเอาเรื่องที่มันฉาบฉวย ไม่แน่ไม่นอน มาเป็นเดิมพันกับการใช้ชีวิตร่วมกัน

แต่ก็อย่างที่เห็น มีหลายครอบครัว พ่อแม่กับลูกทะเลาะกัน จนถึงกับพ่อแม่ขับไสไล่ส่งลูกให้ออกจากบ้าน หรือว่าตัดลูก ตัดพ่อ ตัดแม่กัน คุ้มหรือเปล่าที่จะมาบั่นทอนความสัมพันธ์เพียงเพราะเรื่องแบบนี้ เรื่องความคิดความเห็นที่ไม่จีรังยั่งยืน ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อแม่ลูก หรือมิตรภาพ ยั่งยืนกว่าเยอะ

เมื่ออยากให้คนที่เรารักคิดเหมือนเรา

เพราะฉะนั้นก็เลยบอกเขาไปว่า คิดเห็นต่างกันก็เป็นเรื่องธรรมดา แล้วก็ไม่จำเป็นต้องไปพยายามคาดคั้นโน้มน้าวให้เขาคิดเหมือนเรา ถ้าคุยกันแล้วทำท่าจะทะเลาะกันก็เลิกคุยเท่านั้นเอง

และที่สำคัญคือ เลิกคาดหวังที่จะให้อีกฝ่ายเห็นด้วยกับเรา เห็นต่างกันไม่ใช่เรื่องเสียหาย ที่มักก่อปัญหาคือความคาดหวังว่าเขาต้องคิดเหมือนเรา เห็นตรงกับเรา เพราะตรงนี้ที่สร้างความเจ็บปวด สร้างความทุกข์

บางคนอาจจะคิดว่าความคิดทางการเมืองบ่งบอกถึงตัวตนของแต่ละคน บางคนหรือหลายคนคิดว่าคนดีเขาต้องไม่มีความคิดทางการเมืองแบบนี้ เอาความคิดทางการเมืองเป็นเครื่องบ่งชี้คุณธรรมของคนอื่นหรือของตัวเอง

ซึ่งไม่ใช่เลย เพราะว่าคนที่มีความเห็นทางการเมืองต่างจากเรา เขาก็อาจจะเป็นคนดีก็ได้ อาจจะเป็นคนมีคุณธรรมก็ได้ ไม่ใช่เราเท่านั้นที่มีคุณธรรมเพราะมีความคิดทางการเมืองแบบนี้ คนอื่นที่คิดต่างจากเรา เขาก็เป็นคนดี มีคุณธรรม

ข้อสำคัญก็คือ ความดีหรือคุณธรรมของคนอื่นอาจจะไม่ตรงกับของเราก็ได้ ไปยึดมั่นว่าความดีจะต้องเป็นอย่างนี้ ๆ อันนี้ก็พลาดแล้ว

ความดี คุณธรรม ถ้ายึดมั่นถือมั่นก็ก่อโทษได้ เพราะว่าทำให้เกิดความสำคัญมั่นหมายว่า ต้องดีแบบเรา ต้องดีอย่างที่เราคิด พอเขาไม่ดีแบบเรา ไม่ดีในนิยามของเรา ก็เลยโกรธ ไม่พอใจ หรือไม่ก็ไปตราหน้าว่าเขาเป็นคนเลว

ทิฏฐุปาทาน เมื่อเรายึดว่าคนที่คิดเหมือนเราเท่านั้นจึงจะถูก

ขึ้นชื่อว่าความยึดมั่นถือมั่น ถ้าไปยึดแม้กระทั่งสิ่งที่ดี ก็เกิดโทษได้ หลวงพ่อเฟื่อง โชติโก พูดไว้ดีมากว่า ถึงความเห็นของเราจะถูก แต่ถ้ายึดเข้าไว้มันก็ผิด ผิดก็ตรงที่ว่าพอไปยึดเข้าแล้วก็เกิดความเข้าใจว่า คนที่คิดแบบเราเท่านั้นที่ถูก หรือคิดแบบเราเท่านั้นที่ดี ถ้าคิดไม่เหมือนเราก็ผิด หรือหนักกว่านั้นคือ คิดไม่เหมือนเราก็คือเลว

อันนี้เป็นความผิดพลาด ยังไม่ต้องพูดถึงว่า พอยึดมั่นในความเห็นของเราแม้จะถูก แต่พอคนอื่นเขาคิดต่างจากเรา ก็เห็นเขาเป็นคนละพวก เป็นคนเลว เกิดการแบ่งพรรค แบ่งพวก แบ่งเขา แบ่งเรา แล้วก็เกิดความโกรธ ความเกลียด นำไปสู่การต่อว่าด่าทอหรือการโค่นล้มทำร้าย

มีความโกรธ ความเกลียด ยังไม่ทันทำอะไรเลย แค่คิดแค่มีความรู้สึกว่าโกรธเกลียดนี้ ก็ผิดแล้วเพราะว่าแค่เห็นต่างกันเท่านั้นเอง แต่คนสมัยนี้ก็เรียกว่าหลง หลงยึด หลงยึดในความคิด เรียกว่าทิฏฐุปาทาน เป็นภัยที่สำคัญที่ทำให้สังคมเกิดความวุ่นวาย

ทิฏฐุปาทาน คือความยึดมั่นถือมั่นในความคิดของตัวว่าถูกว่าดี พอยึดมั่นถือมั่นว่าความคิดหรือศาสนาของตัวเองดี ถูก ใครที่นับถือศาสนาต่างจากเรา แม้จะเป็นศาสนาเดียวกันแต่คนละนิกาย หรือนิกายเดียวกันแต่คนละสำนัก บางทีไปถึงขั้นทำร้ายกันได้

สงครามระหว่างศาสนาก็ล้วนแต่เกิดจากคนดีทั้งนั้น คนดีที่ยึดมั่นถือมั่นในความคิดของตัว เชื่อว่าศาสนาของตัว นิกายของตัว สำนักของตัวเท่านั้นที่ถูก

คนดีน่ากลัวตรงนี้ พอมีอุปาทาน โดยหารู้ไม่ว่าอุปาทานที่ว่านี้ทำให้เราตกเป็นเครื่องมือของกิเลส เพราะลึก ๆ ก็เกิดความสำคัญมั่นหมายว่า กูเท่านั้นที่ถูก เกิดความคิดที่จะเอาชนะคะคานกัน ก็เพื่อสนองตัวกูทั้งนั้น

เรื่องนี้ต้องระวัง พ่อแม่ลูกแม้จะรักกันยังไง แต่พอมีความยึดมั่นถือมั่นในตัวกู ก็จะขาดเมตตาต่อกัน คิดแต่จะเอาชนะกัน ความรักที่มีความเมตตา ที่มีความเสียสละต่อกัน หายไปเลย เพียงเพราะว่าต้องการยืนยันว่ากูถูก หรือต้องการที่จะบีบคั้นให้อีกฝ่ายหนึ่งมายอมรับว่าตัวเองผิด ซึ่งในที่สุดนำไปสู่การพยายามเอาชนะคะคานกัน

กระเบื้องแผ่นเดียว ทำให้สามีภรรยาไม่พูดกันถึงสองอาทิตย์

อันนี้เป็นกับดักที่เราต้องระวัง ไม่ใช่เฉพาะเรื่องการเมืองอย่างเดียว เรื่องอื่นก็เหมือนกัน หมอประเสริฐ ผลิตผลการพิมพ์ พูดไว้ดีมากว่า เวลาสามีภรรยาหรือคู่รักทะเลาะกัน อย่าใช้เหตุผล ให้ใช้อารมณ์

อารมณ์ที่ว่าคือความรัก ให้ความรักนี้ผุดขึ้นมา อย่าเอาชนะกันด้วยเหตุผล เพราะเหตุผลถูกขุดขึ้นมาหรือเป็นข้ออ้างในการยืนยันว่ากูถูก และยิ่งกว่านั้นคือ เพื่อประณามว่าอีกฝ่ายหนึ่งผิด

เวลาคู่รักทะเลาะกัน ใช้เหตุผลเมื่อไหร่มักจะลงเอยว่า กูถูก มึงผิด แม้แต่เรื่องเล็กน้อยก็สามารถจะกลายเป็นเรื่องเป็นราวได้

มีสามีภรรยาคู่หนึ่งเพิ่งแต่งงานกัน อาจจะไม่ถึงปีเลยด้วยซ้ำ แล้วก็สร้างบ้านใหม่ มีบ้านของตัวเอง ภรรยามีความสามารถทางศิลปะ แล้วก็รักบ้านนี้มาก แกก็ออกแบบ ออกแบบแทบจะทุกส่วนในบ้าน รวมทั้งพื้นด้วย พื้นกระเบื้องก็ออกแบบอย่างตั้งใจ

แล้ววันหนึ่งก็จ้างช่างมาปูกระเบื้อง ฝากให้สามีดูแลช่างด้วย เธอออกแบบลวดลายพื้นกระเบื้องไว้แล้ว พอช่างปูกระเบื้องเสร็จ เธอมาดูพบว่ามีกระเบื้องแผ่นหนึ่งปูผิด คงจะกลับหัวกลับหาง ก็ไม่พอใจมาก

ก็เลยไปถามสามีว่า “คุณคุยกับช่างยังไง ทำไมมันจึงออกมาแบบนี้”

สามีบอก “ก็คุยกันแล้ว เข้าใจกันแล้ว”

ภรรยาถาม “คุณให้เขาดูแบบที่ฉันร่างให้หรือเปล่า”

สามีตอบ “ก็ให้ดู ไม่เห็นมีอะไร”

ภรรยาบอก “มันจะไม่มีอะไรได้ยังไง คุณอธิบายให้ช่างชัดเจนหรือเปล่า ทำไมมันถึงออกมาเป็นแบบนี้”

สามีก็บอกว่า “เขาเป็นมืออาชีพ เรื่องแบบนี้ไม่ต้องคุยกันมากหรอกนะ แป๊บเดียวเขาก็รู้แล้วล่ะ”

ภรรยาก็บอกว่า “เขามืออาชีพแล้วออกมาแบบนี้ได้ยังไง ฉันไม่น่าไว้ใจคุณเลย”

ตอนนี้สามีก็เริ่มฉุนแล้ว พูดขึ้นว่า “ก็ตอนที่เขาปูกระเบื้อง คุณก็อยู่ที่บ้าน ทำไมคุณไม่มาดูเองล่ะ”

ภรรยาก็ตอบว่า “ฉันจะมาดูเขาทำตลอดได้ยังไง ฉันก็มีงานเยอะแยะ”

สามีก็เลยบอกว่า “งั้นจะมาโทษผมได้ยังไง เรื่องแค่นี้ก็ทำเป็นเรื่องใหญ่”

ภรรยาก็เลยบอกว่า “อ๋อ คุณคิดว่ามันเป็นเรื่องแค่นี้เหรอ ฉันอุตส่าห์ออกแบบมา เสียเวลานานมาก คุณน่ะไม่เคยช่วยอะไรฉันเลย แล้วพอมีเรื่องก็บอกว่าแค่นี้เองเหรอ”

สามีก็เลยบอกว่า “ก็แล้วแต่คุณก็แล้วกัน”

มันไม่ใช่จบแค่นี้นะ เลิกคุยกันไปเลย ไม่คุยกัน ไม่มองหน้ากัน 2 อาทิตย์เต็ม ๆ

จนกระทั่งภรรยาได้สติขึ้นมา “เราจะทะเลาะกันเพียงเพราะกระเบื้องแผ่นเดียวแค่นี้เหรอ” สุดท้ายก็เลยหันมาคุยกับสามี ตอนนี้ทั้งสองฝ่ายก็ใจเย็นทั้งคู่แล้ว ก็เลยขอโทษขอโพย

คือต่างฝ่ายก็พยายามใช้เหตุผลเพื่อจะพิสูจน์ว่า ฉันถูก ฉันไม่ผิด เธอต่างหากที่ผิด แต่พอคุยเอาเหตุผลมาอ้างมันก็จะเริ่มบานปลาย คนเราเวลาจะเอาถูกเอาผิดกันด้วยเหตุด้วยผล สุดท้ายก็บานปลาย ก็ไปขุดคุ้ยเรื่องอื่นมา และต่างฝ่ายต่างก็โจมตีอีกฝ่ายหนึ่ง ภรรยาก็บอกว่า “ฉันไม่น่าไว้วางใจคุณเลย” สามีก็เลยบอก “ก็คุณอยู่บ้านทั้งวัน ไม่เห็นมาดูเขาทำเลย”

นี่เริ่มต่อว่า อีกฝ่ายก็ป้องกันตัวเอาเหตุผลมาอ้าง เสร็จแล้วก็ไม่วายที่จะต่อว่าอีกฝ่ายหนึ่ง ต่างฝ่ายต่างก็แก้ตัว แล้วก็ใช้เหตุผลเล่นงานอีกฝ่ายหนึ่ง สุดท้ายความรักที่มีต่อกันก็กลายเป็นความชิงชัง ยังดีที่ได้คิดว่า แล้วความรักของเรามันจะพังทลายเพราะกระเบื้องแผ่นเดียวเหรอ

จากเถียงกันเรื่องการเมือง ถึงวันที่เพื่อนทำร้ายกัน

แต่คนหลายคนไม่ทันได้คิด มิตรภาพที่เคยมีนี้พังไปเลย เพราะว่าทะเลาะกันเรื่องความคิดทางการเมือง บางทีถึงกับเอาเป็นเอาตายกัน

เมื่อ 20 กว่าปีก่อน ที่ภาคใต้มีผู้ชาย 2 คนกินเหล้า ทีแรกก็เฮฮากันดี ตอนหลังคุยเรื่องการเมือง เพราะตอนนั้นเริ่มใกล้เลือกตั้งสมัยนายกรัฐมนตรีชื่อทักษิณ หัวหน้าพรรคฝ่ายค้านชื่ออภิสิทธิ์

คนหนึ่งก็เชียร์ทักษิณ อีกคนหนึ่งก็เชียร์อภิสิทธิ์ คนเชียร์อภิสิทธิ์ก็ด่าทักษิณ คนเชียร์ทักษิณก็แก้ต่าง แก้ต่างไม่พอก็แขวะอภิสิทธิ์ แขวะไปแขวะมา ไม่ได้ต่อว่าทักษิณหรืออภิสิทธิ์แล้ว ต่อว่ากันเอง ขุดคุ้ยเรื่องราวที่ผิดใจกัน สุดท้ายก็เลยทะเลาะกันถึงขั้นลงไม้ลงมือ

พอลงไม้ลงมือแล้ว ยังไม่พอ ถึงขั้นชกต่อยอย่างเดียวไม่พอ เอาเครื่องทุ่นแรง มีดบ้าง ขวานบ้าง เอามาจามกัน แทงกัน สุดท้ายตาย ไม่รู้ตายทั้งคู่หรือเปล่า แต่ก็มีรายหนึ่งที่ตายแน่นอน

มันก็น่าหัว เพื่อนกันแท้ ๆ ต้องมาฆ่ากัน เพียงเพราะคน 2 คนที่ตัวเองไม่รู้จัก

นี่คือตัวความคิดทางการเมือง ถ้าไปยึดมั่นถือมั่นกับมันมาก สุดท้ายก็กลายเป็นการเอาชนะคะคานกัน อัตตาเริ่มแสดงตัว กูแพ้ไม่ได้ กูถูก มึงผิด เหตุผลน่ากลัว เพราะว่าสามารถจะเป็นเครื่องมือของอัตตาในการทำร้ายคนที่เรารัก หรือคนที่มีความสำคัญในชีวิตของเราก็ได้

หลวงพ่อคำเขียนถึงย้ำว่า อย่าเอาถูกเอาผิดกัน ให้มีสติรู้ว่ามีอะไรที่สำคัญกว่าเรื่องความถูกผิดในเรื่องความคิดหรือในการปฏิบัติ แต่คนเราพอยึดติดถือมั่นในความเห็น ทิฏฐุปาทานก็จะยืนยันให้ได้ว่า กูถูก มึงผิด แล้วถ้าไม่มีสติ ก็ไม่ยอมกัน

“รักยาวให้บั่น รักสั้นให้ต่อ”

คนโบราณจึงบอกว่า “รักยาวให้บั่น รักสั้นให้ต่อ” คนสมัยนี้ไม่เคยได้ยินภาษิตนี้แล้ว หรือถึงเคยได้ยินก็ไม่รู้ว่าหมายความว่ายังไง

รักยาวให้บั่น คือถ้าอยากให้ความสัมพันธ์ยืดยาวก็บั่น บั่นคือว่าไม่ต้องเถียงกัน แต่ถ้ารักสั้น อยากให้ความสัมพันธ์สะบั้นก็ต้องต่อ ต่อคืออะไร ต่อล้อต่อเถียง ต่อปากต่อคำ ต่อความยาวสาวความยืด

สำนวนโบราณก็ใช้ได้ทุกวันนี้ เพราะคนทุกวันนี้คิดแต่จะเอาถูกเอาผิดกัน คิดว่าความคิดทางการเมืองตัวเองถูก พรรคที่ตัวเองเลือกนี่ใช่ อีกพรรคหนึ่งมันเลว พอรู้ว่าลูก พอรู้ว่าพ่อแม่ เขาชื่นชมอีกพรรคหนึ่ง เราผิดหวัง รู้สึกผิดหวังเพราะอะไร พ่อเรา ลูกเรา ไปเชียร์พรรคนี้ได้ยังไง มันเลว

พอผิดหวังก็เกิดความพยายามที่จะโน้มน้าวให้เขาเห็นด้วยกับเรา บางทีมีเรื่องของคุณธรรม เรื่องความดี เข้ามาเกี่ยวข้อง ด้วยความเชื่อว่าคิดแบบนี้คือดี คิดแบบโน้นคือเลว ก็เลยไม่ยอมกัน แล้วพยายามที่จะโน้มน้าว พอโน้มน้าวไม่ได้ก็ทะเลาะกัน

พอทะเลาะกัน คราวนี้ความหวังดีต่อกันกลายเป็นความต้องการเอาชนะแล้ว ลืมไปหมด คิดแต่จะเอาชนะกัน เสร็จแล้วก็ถึงแม้จะชนะได้ แต่ว่าความสัมพันธ์ร้าวฉาน เหมือนแก้วที่แตกแล้ว หรือมันร้าว สมานกันไม่สนิท บางทีก็ถึงขั้นตัดลูก ตัดพ่อกัน ตัดเพื่อนกัน

กว่าจะมารู้ตัวก็ผ่านไปหลายปี แล้วพบว่าคนที่ตัวเองสนับสนุนเห็นว่าดี มันไม่ใช่ แต่ว่าเกิดเรื่องเสียหายไปแล้ว

อย่างบางคนที่ยอมเสียสละอนาคตเพื่อไปเข้าป่าจับอาวุธ เพื่อสู้กับรัฐบาล เพื่อพรรคคอมมิวนิสต์ แล้ววันหนึ่งพบว่าอุดมการณ์ที่ตัวเองเคยยอมตาย พรรคที่ตัวเองคิดว่าเป็นคำตอบของประเทศนั้นมันไม่ใช่ คนที่มีความคิดทางการเมืองตรงข้ามก็เหมือนกัน พอเวลาผ่านไปก็ตาสว่างขึ้นมา เอ๊ะ มันไม่ใช่นี่ แต่กว่าจะถึงตรงนั้นก็ตัดญาติขาดมิตร หรือว่าทำร้ายผู้คน ยิง ฆ่า ตายไปหลายคน

ยอมให้เห็นต่าง แล้วยังอยู่ด้วยกันได้

เพราะฉะนั้นคนเรามีความเห็นทางการเมืองต่างกันได้ หรือความเห็นทางศาสนาต่างกันได้ แต่ก็อย่าลืมว่ามันมีอะไรที่สำคัญกว่าในชีวิตของเรา คิดต่างกันก็ได้ แต่อย่างน้อยความเป็นเพื่อน หรือว่าความสัมพันธ์ในครอบครัว เป็นพ่อ เป็นแม่ ก็ยังคงอยู่ ยังมีความรักกัน แล้วสุดท้ายก็ต้องยอม ยอมที่จะเห็นต่างกัน

อย่างที่ฝรั่งเขาเรียกว่า agree to disagree อันนี้เป็นศิลปะที่สำคัญมาก ไม่ใช่ว่าจะต้องเห็นด้วยกันหมด บางทีถึงจุดหนึ่งก็ไม่ต้องเห็นด้วยกันก็ได้ อยู่กันรักกันโดยที่ไม่จำเป็นต้องเห็นเหมือนกันก็ได้

ซึ่งเป็นสิ่งที่ต้องอาศัยสติมาก เพราะถ้าไม่มีสตินี้ มันหลง หลงเข้าไปในความคิด ถูกความคิดชักใย เราคิดว่าเราใช้ความคิด แต่ว่าบ่อยครั้งความคิดมันใช้เรา เราคิดว่าเราเป็นนายความคิด แต่ว่าบ่อยครั้งความคิดเป็นนายเรา

เรายอมตายเพื่ออุดมการณ์ หรือเพื่อพิสูจน์ความถูกต้องของความคิด หรือยอมตาย หรือฆ่าคนอื่นตายเพื่อสนองความคิดใดความคิดหนึ่ง ไม่ว่าการเมืองหรือศาสนา

อันนี้เป็นความหลง มีสติกลับมาใคร่ครวญให้ดี ๆ แล้วก็รู้ว่าความเห็นต่างกันเป็นเรื่องธรรมดา เห็นต่างก็ได้ แต่ไม่จำเป็นต้องเรียกร้องคาดหวังให้เห็นเหมือนกัน ก็อยู่ด้วยกันได้ นี่เป็นศิลปะที่สำคัญมากสำหรับคนในยุคปัจจุบัน ไม่งั้นเราก็จะฆ่ากัน หรือตัดญาติขาดมิตร หรือว่าตัดพ่อตัดแม่ เพียงเพราะชื่นชมพรรคการเมืองที่ต่างกันแค่นั้นเอง