บางเพลงเราไม่ได้ฟังด้วยหูอย่างเดียว เราฟังมันด้วยวัยที่เราเคยเป็น เพียงอินโทรไม่กี่วินาที บางอย่างที่เราคิดว่าหายไปนานแล้วกลับชัดขึ้นมาอีกครั้ง

เพลงหนึ่งอาจทำให้เราจำได้ว่า ครั้งแรกที่ได้ยินมัน เราอยู่ที่ไหน ตอนนั้นเราอายุเท่าไร กำลังรักใคร กำลังฝันอะไร หรือกำลังเป็นคนแบบไหน

Yesterday Once More ของ Carpenters เป็นเพลงที่พูดถึงประสบการณ์นี้ได้อย่างงดงามมาก

เพลงนี้แต่งโดย Richard Carpenter และ John Bettis และอยู่ในอัลบั้ม Now & Then ซึ่งออกในปี 1973 แนวคิดของเพลงเกิดขึ้นในช่วงที่ Richard สนใจบรรยากาศของสถานีวิทยุที่นำเพลงเก่ากลับมาเปิดอีกครั้ง เขาจึงอยากแต่งเพลงที่พาคนฟังย้อนกลับไปหาความรู้สึกในวันที่เพลงเหล่านั้นยังเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต

อัลบั้ม Now & Then โดยเฉพาะหน้า B ของแผ่นเสียง ถูกออกแบบให้เป็นเหมือนรายการวิทยุยุคก่อน มีเสียงดีเจเปิดเพลงฮิตเรียงร้อยต่อเนื่องกัน ก่อนจะวนกลับมาปิดท้ายด้วย Yesterday Once More อีกครั้ง จึงเหมือนกับว่า Carpenters ไม่ได้แค่ร้องถึงความคิดถึง แต่พยายามสร้างประสบการณ์ของ “อดีตที่กลับมา” ให้คนฟังรู้สึกจริง ๆ และนั่นนำไปสู่คำถามที่น่าสนใจมากในทางธรรม

เวลาที่เรารู้สึกว่าอดีตกลับมา…อดีตกลับมาจริง ๆ หรือใจของเรากำลังสร้างมันขึ้นมาอีกครั้ง?

Yesterday ไม่ได้ Once More

ลองสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นเวลาคุณได้ยินเพลงเก่าที่ผูกพันกับชีวิต

เสียงเพลงกำลังดัง ตอนนี้ เสียงมากระทบหู ตอนนี้ คุณจำได้ว่าเพลงนี้คือเพลงอะไร ตอนนี้ ภาพของบ้านเก่า คนเก่า หรือเหตุการณ์เมื่อหลายสิบปีก่อนปรากฏขึ้นในใจ ตอนนี้ 

ทั้งหมดกำลังเกิดอยู่ในปัจจุบัน

แม้สิ่งที่เรากำลังนึกถึงจะเกิดขึ้นเมื่อยี่สิบ สามสิบ หรือสี่สิบปีก่อนก็ตาม เมื่อมีเสียงมากระทบหู เกิดการรับรู้ เราจำเสียงนั้นได้ ความรู้สึกบางอย่างเกิดขึ้น ความทรงจำอื่น ๆ ตามมา แล้วใจก็ค่อย ๆ ต่อภาพเหล่านั้นเข้าด้วยกัน โลกที่หายไปแล้วทั้งโลกอาจปรากฏขึ้นมาอีกครั้ง

สิ่งที่เกิด once more คือ ความรู้สึก ความจำ และการปรุงแต่งบางอย่างในใจของเรา

ที่น่าสนใจ คือ เวลาอดีตถูกสร้างขึ้นมาใหม่ มันไม่ได้พาแต่สถานที่ เหตุการณ์ หรือคนอื่นกลับมา มันมักจะพา

“เรา” คนหนึ่งกลับมาด้วย

เพลงหนึ่งเพลงเรียก “ฉันคนเก่า” กลับมาด้วย

เวลาฟังเพลงสมัยมัธยม เราไม่ได้จำแค่โรงเรียนหรือเพื่อน เรามักจำได้ด้วยว่า

ตอนนั้นเราเป็นใคร

ฉันคนที่ยังไม่รู้ว่าจะเรียนอะไร

ฉันคนที่กำลังมีความรักครั้งแรก

ฉันคนที่นั่งรถกลับบ้านทุกเย็น

ฉันคนที่คิดว่าชีวิตข้างหน้ายังยาวไกลเหลือเกิน

ฉันคนที่เคยเชื่ออะไรบางอย่างอย่างสุดหัวใจ

เพลงจึงไม่ได้เรียกเพียงเหตุการณ์ในอดีตกลับมา มันสามารถเรียก “ตัวฉันในอดีต” กลับมาพร้อมกัน

แล้วทำไมเรายังรู้สึกว่าเป็น “ฉันคนเดิม”

ตรงนี้มีอะไรน่าสนใจอยู่เรื่องหนึ่ง

เวลาเพลงเก่าพา “ฉันคนหนึ่ง” กลับมา เรามักเห็นชัดเลยว่า ฉันคนนั้นไม่เหมือนฉันในวันนี้

ความคิดไม่เหมือนเดิม
ความฝันไม่เหมือนเดิม
คนที่รักไม่เหมือนเดิม
เรื่องที่เคยกลัว บางวันนี้ไม่กลัวแล้ว
เรื่องที่เคยคิดว่าสำคัญมาก บางวันนี้แทบไม่มีความหมาย

บางครั้งถึงขั้นรู้สึกว่า

“เมื่อก่อนเราเป็นคนแบบนั้นจริง ๆ หรือ”

แปลกตรงที่ ทั้งที่เราเห็นความแตกต่างมากมาย เราก็ยังพูดได้อย่างเป็นธรรมชาติว่า

“นั่นคือฉันตอนอายุสิบแปด”

ไม่ใช่ “คนอีกคนหนึ่ง”

นี่คือสิ่งที่จิตวิทยาเรียกว่า sense of self-continuity ความรู้สึกว่า แม้เราจะเปลี่ยนไปมากเพียงใด คนในอดีต คนในปัจจุบัน และคนที่เราจะเป็นในอนาคต ยังเป็น “ฉันคนเดียวกัน”

คำถามจึงน่าสนใจขึ้นมาว่า

อะไรทำให้คนที่เปลี่ยนไปแทบทุกด้าน ยังรู้สึกว่าเป็นคนคนเดียวกัน?

เราเชื่อม “ฉันหลายคน” ให้กลายเป็นเรื่องเดียวกัน

ในทางจิตวิทยา ความรู้สึกว่า “ฉันเป็นฉัน” ไม่ได้เกิดจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงอย่างเดียว แต่ประกอบขึ้นจากความทรงจำ ร่างกาย ความสัมพันธ์ บุคลิก เป้าหมาย และเรื่องราวที่เราเล่าเกี่ยวกับชีวิตของตัวเอง

โดยเฉพาะความทรงจำ มีบทบาทสำคัญมาก

เราไม่ได้เก็บอดีตไว้เหมือนวิดีโอที่เปิดดูซ้ำได้เหมือนเดิมทุกครั้ง ความทรงจำเป็นการ สร้างขึ้นใหม่ (reconstruction) จากเศษข้อมูลหลายอย่าง

ภาพหนึ่ง
เสียงหนึ่ง
กลิ่นหนึ่ง
ความรู้สึกหนึ่ง
เหตุการณ์บางตอน
และความหมายที่เรามีต่อมันในวันนี้

เมื่อสิ่งเหล่านี้ถูกนำมาเชื่อมกัน เราจึงเกิดเรื่องเล่าประมาณว่า

ฉันเคยเป็นเด็กคนนี้
ต่อมาฉันผ่านเรื่องนั้น
แล้วฉันจึงกลายมาเป็นคนนี้ในวันนี้

นักจิตวิทยาเรียกตัวตนในลักษณะนี้ได้ว่า narrative self ตัวตนที่ถูกประกอบขึ้นจากเรื่องราวเกี่ยวกับชีวิตของเรา

ดังนั้น ความต่อเนื่องของ “ฉัน” อาจไม่ได้หมายความว่า มีตัวฉันก้อนเดิมหนึ่งก้อนที่ไม่เคยเปลี่ยนเดินทางมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน แต่มันหมายถึงว่า

เราสามารถเชื่อมฉันหลายเวอร์ชันที่แตกต่างกัน ให้กลายเป็นเรื่องราวของคนคนเดียวกันได้

ตรงนี้ Yesterday Once More ทำงานได้อย่างน่าสนใจมาก เพลงไม่ได้พา “ตัวฉันคนเดิม” ที่ถูกเก็บแช่แข็งไว้อยู่ที่ไหนสักแห่งกลับมา แต่เสียงเพลงทำให้ความทรงจำหลายส่วนถูกเรียกขึ้นมา แล้วจิตก็ประกอบมันขึ้นใหม่จนเรารู้สึกว่า “อ๋อ นี่คือฉันในตอนนั้น”

แล้วตรงนี้เกี่ยวอะไรกับ “อนัตตา”

คำว่า อนัตตา มักถูกแปลผิดๆ ว่า “ไม่มีตัวตน” จนบางครั้งฟังเหมือนพุทธศาสนากำลังบอกว่า “เราไม่มีอยู่จริง”

แต่ถ้ามองให้ละเอียดกว่านั้น อนัตตาไม่ได้ปฏิเสธว่าในชีวิตประจำวันเรามีชื่อ มีประวัติ มีบุคลิก หรือมีความทรงจำ

สิ่งที่กำลังถูกตั้งคำถามคือ

มี “ตัวฉัน” ที่ถาวร คงที่ เป็นอิสระจากเหตุปัจจัย และเป็นคนเดิมอย่างไม่เปลี่ยนแปลงอยู่จริงหรือไม่

ลองกลับไปดู “ฉัน” ที่เพลงเก่าเรียกขึ้นมา

ฉันคนนั้นมีอยู่ได้เพราะมีเสียงเพลง
มีความทรงจำ
มีการจำได้
มีความรู้สึก
มีภาพจากอดีต
และมีการปรุงแต่งของใจในปัจจุบัน

เมื่อเหตุปัจจัยเหล่านี้มาประกอบกัน “ฉันคนเก่า” ก็ปรากฏขึ้น

เมื่อเพลงจบ
ความสนใจเปลี่ยน
เราเดินออกจากร้าน
โทรศัพท์ดัง
หรือมีเรื่องใหม่เข้ามาแทน

“ฉันคนนั้น” ก็จางลง

มองอย่างนี้ “ตัวฉัน” ไม่ได้หายไปจนไม่มีอะไรเลย แต่ดูคล้าย กระบวนการที่เกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย มากกว่าสิ่งของชิ้นหนึ่งที่ตั้งมั่นอยู่ภายในเราตลอดเวลา

อนัตตาไม่ได้บอกว่าเราไม่มีชื่อ ไม่มีชีวิต หรือไม่มีความรู้สึก แต่ชี้ว่า ไม่มีแก่นแกนถาวรที่บังคับบัญชาได้จริงแท้ สิ่งที่เราเรียกว่า “ตัวตน” เป็นเพียงองค์ประกอบหลายอย่างที่ไหลมารวมกันชั่วคราวตามเหตุปัจจัย

แนวคิดทางจิตวิทยาเรื่อง narrative self น่าสนใจเมื่อวางใกล้กับอนัตตา จิตวิทยาไม่ได้กำลังพิสูจน์หลักอนัตตา และทั้งสองศาสตร์ก็ไม่ได้พูดภาษาเดียวกันทั้งหมด

แต่ทั้งคู่ทำให้เราตั้งคำถามคล้ายกันได้ว่า

สิ่งที่เราเรียกว่า “ฉันคนเดิม” นั้น เป็นสิ่งที่คงอยู่ตลอดเวลา หรือเป็นความรู้สึกต่อเนื่องที่ถูกสร้างขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่าจากความจำ ร่างกาย ความสัมพันธ์ และเรื่องราวที่เราเล่าเกี่ยวกับตัวเอง?

ยังมีอีกคำถามหนึ่งที่สำคัญ

เมื่ออดีตปรากฏขึ้นในใจ เราจำเป็นต้องรีบผลักไสหรือลืมมันเพราะกลัวการยึดติดจริงหรือ? หรือเราสามารถฟังเพลงเก่า คิดถึงคนเก่า และมีความสุขกับมันได้ โดยไม่ถูกอดีตดึงให้จมดิ่ง

บางทีปัญหาอาจไม่ใช่ “การคิดถึงอดีต” แต่อยู่ที่ว่าเมื่อมันผุดขึ้นมาแล้ว ใจของเราเข้าไปจัดการกับมันอย่างไร

เรื่องนั้น เราจะลองฟัง Yesterday Once More กันต่อในตอนที่ 2 ครับ